Saturday, October 24, 2015

મલ્ટિપ્લેક્સ : 'પ્રોફેશનલ એક્ટરને હું ક્લાકાર ગણતો જ નથી...'

Sandesh - Sanskar purti - 25 Oct 2015
મલ્ટિપ્લેક્સ 
દુનિયાના સૌથી મહાન અભિનેતાઓમાં સ્થાન પામેલા માર્લોન બ્રાન્ડો બીજા એક્ટરો તો ઠીક, ખુદને પણ આર્ટિસ્ટ ગણતા નહોતા. તેમના હિસાબે પ્રેક્ષકોને ચોકકસ પ્રકારની અનુભૂતિ કરાવવી કે 'ક્ષણને પકડવી' એ કંઈ બહુ મહાન વાત નથી. ઈવન વેશ્યા પણ પોતાના ગ્રાહકને સ્વર્ગની અનુભૂતિ કરાવી શકે છે! 

'પ્લેબોય' મેગેઝિન હમણાં સમાચારોમાં ચમકયું હતું. દાયકાઓથી સ્ત્રીઓની કામુક તસવીરો છાપીને વિશ્વવિખ્યાત (કે વિશ્વકુખ્યાત) બની ગયેલાં આ મેગેઝિનની એડિટોરિયલ ટીમે હવે નક્કી કર્યું છે કે,સ્ત્રીઓના ન્યુડ ફોટોગ્રાફ્સ નહીં છાપવામાં આવે. ખેર, 'પ્લેબોય' એના ઈન્ટરવ્યુઝ માટે પણ ખૂબ જાણીતું છે. સાહિત્ય, રાજકારણ,સિનેમાથી લઈને જુદાં જુદાં કેટલાંય ક્ષેત્રોમાં ટોચ પર પહોંચેલી દુનિયાભરની સેલિબ્રિટીઝના અત્યંત વિસ્તૃત, ઊંડાણસભર અને ગંભીર મુલાકાતો 'પ્લેબોય' છાપતું આવ્યું છે. આજે દંતકથારૂપ અભિનેતા માર્લોન બ્રાન્ડોના 'પ્લેબોય' ઈન્ટરવ્યુ વિશે વાત કરવી છે.
માર્લોન બ્રાન્ડો (જન્મઃ ૧૯૨૪, મૃત્યુઃ ૨૦૦૪) મેથડ એકિટંગના બાપ ગણાય છે. 'ધ ગોડફાધર', 'ઓન ધ વોટરફ્રન્ટ', 'અ સ્ટ્રીટકાર નેમ્ડ ડિઝાયર', 'લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ', 'અપોકેલિપ્સ નાઉ' જેવી યાદગાર ફિલ્મોમાં કામ કરીને એમણે દુનિયાના ઓલટાઈમ-ગ્રેટ એકટર્સની સૂચિમાં ય પાછું ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું છે. સ્વભાવે ભયંકર અતરંગી. મિડિયા સાથે જરાય ન ગમે. પત્રકારોને મુલાકાત આપવાની વાત આવતાં જ ભડકી ઉઠે. એક ફોટોગ્રાફરને ધીબેડવા બ્રાન્ડોએ એની પાછળ રીતસર દોટ મૂકી હતી એવો કિસ્સોય બન્યો છે. તેથી જ 'પ્લેબોય'ના જાન્યુઆરી ૧૯૭૯માં છપાયેલા આ ઈન્ટરવ્યુનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. જો કે બ્રાન્ડોને મુલાકાત માટે મનાવવા આસાન નહોતા. લોરેન્સ ગ્રોબલ નામના પત્રકારને ઈન્ટરવ્યુ માટે હા પાડવામાં બ્રાન્ડોએ સત્તર મહિના કાઢી નાખ્યા હતા. કેટલીય વાર તારીખ પોસ્ટપોન કરી. આખરે બ્રાન્ડોએ પત્રકારને પોતાની માલિકીના ટાપુ પર તેડાવ્યા. બન્ને દસ દિવસ સુધી સતત વાતો કરતા રહૃાા. વચ્ચે વચ્ચે ખાણીપીણી કરે, ચેસ રમે, બોટિંગ કરવા ઉપડી જાય, વગેરે. આમાંથી જેને ઈન્ટરવ્યુ કહી શકાય એવી પાંચ જ સેશન થઈ. પ્રત્યેક સેશન બે કલાકથી છ કલાક સુધી ચાલતી. આ મટીરિયલમાંથી આખરે લોરેન્સે લાંબોલચ્ચ ઈન્ટરવ્યુ લખ્યો. એમાંથી કેટલાક અંશ અહીં પેશ છે. બ્રાન્ડોના વ્યકિતત્ત્વના કેટલાક ઈન્ટરેસ્ટિંગ અને વિરોધાભાસી શેડ્ઝ આમાં ઊપસ્યા છેઃ વાંચો બ્રાન્ડોના જ શબ્દોમાં...
- એકિટંગની ટેલેન્ટ વિશે કારણ વગર હો-હા કરી મૂકવામાં આવી છે. સચ્ચાઈ એ છે કે આપણે બધા જ એકટર છીએ. આપણે આખો દિવસ એકિટંગ કરતા હોઈએ છીએ. દિવસમાં અસંખ્ય વખત એવું બનતું હોય છે કે, મનમાં કંઈક ચાલતું હોય, ફીલ કશુંક જૂદુ થઈ રહૃાું હોય, પણ એ બધું સતત છુપાવીને વર્તન સાવ ત્રીજા પ્રકારનું કરતા હોઈએ ,આપણે કોઈને અપસેટ કરવા ન માગતા હોઈએ, કોઈને જાણીજોઈને અપસેટ કરવા માગતા હોઈએ. કાં મનમાં જે ધિક્કાર કે પ્રેમ કે ગુસ્સો કે ઈર્ષ્યાની લાગણી ફૂંફાડા મારે છે તે દેખાડવા માગતા ન હોઈએ અથવા તો સામેવાળાના અમુકતમુક વર્તાવથી મને કશો જ ફરક નથી જ પડતો એવું સાબિત કરવા માગતા હોઈએ. 'કેમ છો?' એવો ઔપચારિક સવાલ થાય એટલે આપણે ફટ કરતા બોલી નાખીએ, 'મજામાં'. ટૂંકમાં માણસમાત્ર એકિટંગ કરતો હોય છે, હંમેશાં.


- અભિનયને પ્રોફેશન બનાવનારા અને અસલી જીવનમાં અભિનય કરનારા બાકીના લોકો વચ્ચે ફર્ક એટલો જ છે હોય કે, પ્રોફેશનલ એકટરો (વેલ, બધા તો નહીં, પણ અમુક પ્રોફેશનલ એકટરો) અભિનયકળા વિશે થોડુંક વધારે જાણતા હોય છે અને એમને અભિનય કરવાના પૈસા મળતા હોય છે. એકચ્યુઅલી, આ વાત પણ સાચી નથી. અસલી જીવનમાં અભિનય કરનારાઓને પણ એકિટંગ કરવાના પૈસા મળે જ છે. ઉદાહરણ તરીકે, તમારી બહુ જ રૂપાળી અને ચાર્મિંગ સેક્રેટરીને જરૂર ખબર હોય છે કે, પોતાને આ જોબ મળી છે એની પાછળ એના ચાર્મ અને સેકસ અપીલનો મોટો ફાળો છે. એ પોતાના રૂપનો ઉપભોગ કરવા દેે કે ન દે તે અલગ વાત છે. તમારો કોઈ જુનિયર બહુ જ મીઠડો અને રમૂજી હોય, તમને ખુશ રાખતો હોય, તમારાથી એ ખૂબ પ્રભાવિત છે એવું દેખાડયા કરતો હોય ત્યારે અંદરખાને એને ખબર હોય છે કે, પ્રમોશન મેળવવામાં એનો આ વર્તાવ કામ આવવાનો છે. સરકારો અને રાજકારણીઓનો પાવર-પ્લે પણ અભિનય જ છેને. હું પ્રોફેશનલ એકટરો અને અસલી જીવનમાં એકિટંગ કરનારા વચ્ચે કોઈ ભેદ જોતો નથી. પ્રોફેશનલ એકટરોને ક્ષણને પકડતા આવડતું હોય છે એમ કહેવાય છે પણ એવું તો વેશ્યાને પણ આવડતું હોય છે. એ એના ઘરાકને જાણે સ્વર્ગ મળી ગયું હોય તેવી અદભૂત અનુભૂતિ કરાવી શકે છે.
- પ્રોફેશનલ એકટરને હું કલાકાર ગણતો જ નથી. મેં મારી જાતને કયારેય એકટર ગણ્યો નથી. એક પણ ફિલ્મ મને કલાકૃતિ લાગી નથી. હું ગાયકોને પણ કલાકાર ગણતો નથી. અમે સૌ કલાકાર બનવા માગતા લોકો છીએ. 'કલાકાર' એક જનરીક ટર્મ છે,એક લેબલ છે જે આપણે ગમે તેેને ચોંટાડી દઈએ છીએ. આપણે ક્રાફ્ટ (કુશળતા)ને કળા કહીએ છીએ અને ચતુરાઈને ક્રાફ્ટમાં ખપાવી દઈએ છીએ. ઈટ્સ ડિગસ્ટિંગ. અસલી કળામાં ભવ્યતા હોય, તેનામાં ઈતિહાસ બદલી નાખવાની તાકાત હોય. અમે લોકો કલાકાર નહીં, વેપારી છીએ. આર્ટ જેવું કશું છે જ નહીં દુનિયામાં. શેકસપિઅર અને પિકાસો અંતિમ આર્ટિસ્ટ હતા. એમના પછી કોઈ આર્ટિસ્ટ પાકયો જ નથી.
- (માર્લોન બ્રાન્ડો સ્વયં એક બ્રાન્ડ છે અને તમને એકિટંગ કરવાની તગડી ફી મળે છે તે વિશે પૂછાતા) શંુ તમે પૈસાને યોગ્યતા સાથે સાંકળો છો? મને એકિટંગ કરવી ગમે છે કે, કેમ એમ તમે પૂછો છો? લિસન, તમને બીજે કયાં એટલા પૈસા મળવાના છે કે,જેનાથી તમે આખેઆખો ટાપુ ખરીદી શકો અને ટેસથી બેઠા બેઠા વાતોના વડાં કરી શકો? હા, હું મારા કામને સિરીયસલી લઉં છું. તમે તમારાં કામમાં સારા નહીં હો તો ભૂખે મરવું પડે. હું મારા કામમાં સારો છું એટલે આવી લાઈફસ્ટાઈલ પરવડે છે અને ફેમિલી સાથે સમય વિતાવી શકું છું. બાકી નવથી પાંચની નોકરી હું ન કરી શકું. હું એ વિચાર માત્રથી કાંપી ઉઠું છું. રંગભૂમિ એટલે જ સિનેમા કરતાં અઘરૂ માધ્યમ છે. નાટક કરતા હો તો રોજેરોજ રિહર્સલમાં અને શો ટાઈમે હાજર થવું પડે.
- ફિલ્મોમાં અમુક દશ્યો એકટર-પ્રૂફ હોય છે. મતલબ, સીન પોતે જ એટલો સરસ હોય, ઉત્તમ રીતે લખાયો ને ડિઝાઈન થયો હોય કે એમાં એકટરે ઝાઝી ચંચુપાત કરવાની જરૂર જ ન પડે. હા, એકટર-પ્રૂફ ન હોય એવાં સીનમાં ખૂબ મજૂરી કરવી પડે. તો જ એ સીન ઉઠાવ આપે.
- લોકો મહાન લેખકો, મહાન ચિત્રકારો, મહાન વિચારકો, મહાન સર્જકો વિશે વાત કરતા હોય છે. પણ મહાન લેખક શું કહેવા માગે છે એે તો જ પૂરેપૂરૂ સમજાશે તો તમારા ખુદમાં એ કક્ષાનું ઉંડાણ અને સમજણ હશે.

- મને મિલીટરી સ્કૂલમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો ત્યારે મારા ફાધર ગુસ્સાથી પાગલ થઈ ગયા હતા. એમની નજરમાં હું સાવ નાલાયક ને નઠારો છોકરો હતો. એમાંય મેં એકિટંગ સ્કૂલમાં એડમિશન લીધું ત્યારે આભ તૂટી પડયુ હતું. એમની દષ્ટિએ હું એકટર બનવાના ધખારા રાખું એના કરતાં ખરાબ બીજું કશું ન હોઈ શકે પણ ધીમે ધીમે હું સફળ થયો, ચિક્કાર કમાવા લાગ્યો. મારા ફાધર માની નહોતા શકતા કે, મારા જેવો હોપલેસ છોકરો આટલું બધું કમાય છે. આ પૈસાનું શું કરવું એ જ એમને સમજાતું નહોતું.
- ફિલ્મ રિવ્યુઅર જો ખરેખર સારો હોય તો એના રિવ્યુ વાંચીને એકટરને કે ઈવન ડિરેકટર વગેરેને ખૂબ બધું નવું શીખવાનું મળે છે. ખરાબ રિવ્યુઝમાંથી કશું જ શીખવા મળતું નથી. જેમ કે, પૌલીન કાઈલ એકદમ તીવ્રતાથી પેશનથી રિવ્યુ લખે છે. એમનાં માટે રિવ્યુ લખવો એક ભરપૂર અનુભવ છે. તમે પૌલીન સાથે સહમત થાઓ કે ન થાઓ, પણ એમનાં રિવ્યુ વાંચવાનું ગમે તો ખરું જ. ટેલેન્ટેડ રિવ્યુઅર લખાણમાં પોતાની જાતને ખુલ્લી કરતો હોય છે, એક કલાકારની જેમ.
- અમુક એકટરોને ઈમ્પ્રોવાઈઝ કરવું સહેજ પણ ગમતું નથી જેમ કે, લોરેન્સ ઓલિવિયર. (એમની ગણના પણ દુનિયાના મહાન એકટરોમાં થાય છે.) એની મુવમેન્ટ્સ, લાઈન્સ બધું જ પહેલેથી નક્કી થયેલું હોય. બિલ્ડિંગ બનાવતા પહેલાં આર્કિટેકચર પ્લાન બનાવતા હોય છે. લોરેન્સ ઓલિવિયર પણ પોતાના રોલને એક આર્કિટેકટની માફક અપ્રોચ કરે છે.
- ચાર્લી ચેપ્લિને 'અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ' નામની ફિલ્મ ડિરેકટ કરી હતી અને એમાં મને એક રોલ આપ્યો હતો. સ્ક્રિપ્ટના રિડીંગ માટે મને લંડન તેડાવેલો. મને એટલો બધો જેટલેગ હતો કે ચાર્લી ચેપ્લિન નરેશન આપી રહૃાા હતા ત્યારે હું રીતસર નસકોરાં બોલાવવા માંડેલો! ધેટ વોઝ ટેરીબલ. આ ફિલ્મ માટે મારી પસંદગી જ ખોટી હતી. ચાર્લી ચેપ્લિને ડિરેકટ કરવાની જરૂર જ નહોતી. એ બહુ સેડિસ્ટિક માણસ હતા. લોકોને ત્રાસ આપવામાં એમને બહુ આનંદ મળતો. પોતાના સગા દીકરા (સિડની ચેપ્લિન)નું એ સેટ પર સૌની હાજરીમાં ભયંકર અપમાન કરી નાખતા. એક વાર મારી સાથે પણ આ રીતે વર્તવાની કોશિશ કરી હતી. બન્યંુ એવું કે હું કંઈક સેટ પર સહેજ મોડો પહોંચ્યો ને ચાર્લી ચેપ્લિન મને ખખડાવવા માંડયાં હું ઉકળી ઉઠયો. મેં સંભળાવી દીધું કે આજ પછી કયારેય મારી સાથે આ રીતે વાત કરવાની ગુસ્તાખી ન કરતા. એ માણસ કોઈને ડિરેકશન આપી શકે એમ હતો જ નહીં. કદાચ જુવાનીમાં સારા ડિરેકટર બની શકયા હોત. હી વોઝ અ રીમાર્કેબલ ટેલેન્ટ બટ અ મોન્સ્ટર ઓફ અ મેન.
- મોટા ભાગે એકટર પોતે જ ખુદને ડિરેકટ કરતો હોય છે.

- વૂડી એલન સાથે મારે અંગત પરિચય નહોતો, પણ મને એ માણસ બહુ ગમે છે. એમની 'ઍની હૉલ' ફિલ્મમાં મને જલસો પડી ગયો હતો.
- (સ્ત્રીઓ સાથેના સંબંધોના સંદર્ભમાં) હું ગિલ્ટની ભાવનાથી કયારેય પીડાતો નથી. અપરાધીભાવ સાવ નકામી લાગણી છે,એનાથી કશો ફાયદો થતો નથી. હા, અંતરાત્મા સ્વસ્થ જરૂર હોવો જોઈએ.
શો-સ્ટોપર

બ્રાન્ડો જાણતા હતા કે પોતે ગ્રેટેસ્ટ એકટર છે પણ આ વાતના ગુમાનમાં એ જીવતા નહોતા. એક કલાકાર તરીકે હું માર્લોન બ્રાન્ડોની તુલના પિકાસો સાથે કરું છું.
- જેક નિકલસન

Wednesday, October 21, 2015

ટેક ઓફ : એક પત્રકારને જ્યારે સાહિત્યનું નોબલ પ્રાઇઝ મળે છે...

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 21 Oct 2015

ટેક ઓફ 

માનવીય વેદનાને વાચા આપવાનું કામ જેવુંતેવું નથી. આ વાચાનું સ્વરૂપ કયું છે તે બીજા નંબરની વાત છે. સ્વેત્લાના એલેક્સિવિચ નામના ઇન્વેસ્ટિગેટિવ જર્નાલિસ્ટે આ વર્ષનું સાહિત્યનું નોબલ પ્રાઇઝ જીતીને ઇતિહાસ રચ્યો છે. કોઈ કવિ કે વાર્તાકારને બદલે પત્રકારે આ પ્રાઇઝ જીત્યું હોય એવું ભૂતકાળમાં અગાઉ કયારેય બન્યું નથી. સ્વેત્લાનાનાં નોન-ફિક્શન લખાણોમાં એવું તે શું છે?



સાહિત્ય અકાદમીના પારિતોષિકો ધડાધડ પાછા ફેંકી રહેલા સાહિત્યકારોએ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી એવો ઉપાડો લીધો છે કે આ વર્ષના સાહિત્ય માટેના નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાની ઘોષણા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ. ધારો કે આ ઘોષણા કાને પડી હોત તોય આપણને વિજેતા સ્વેત્લાના એલેક્સિવિચનું નામ પરિચિત લાગ્યું ન હોત, કેમ કે બેલારૂસનાં વતની એવાં આ લેખિકા રશિયન ભાષામાં લખે છે. એમનાં પુસ્તકો, અલબત્ત, અંગ્રેજી સહિત ઘણી વિદેશી ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયાં છે. બેલારૂસ ૧૯૯૦માં સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું તે પહેલાં સોવિયેત સંઘનો હિસ્સો હતું, મજા એ છે કે આ વખતે સાહિત્યના નોબલ પ્રાઈઝ માટે કોઈ કવિ, વાર્તાકાર કે નવલકથાકારને બદલે પત્રકાર પર પસંદગીનો કળશ ઢોળાયો છે. ૬૭ વર્ષીય સ્વેત્લાના એલેક્સિવિચે આખી જિંદગી ઇન્વેસ્ટિગેટિવ જર્નાલિસ્ટ તરીકે સેંકડો લોકોના ઇન્ટરવ્યૂ લઈને અફલાતૂન હ્મુમન-ઇન્ટરેસ્ટ સ્ટોરીઝ લખી છે અને એનાં પુસ્તકો બહાર પાડયાં છે.

સ્વેત્લાના જર્નાલિસ્ટિક નોન-ફિકશન લખાણોમાં એવું તે શું છે કે, તે નોબલ પ્રાઈઝને પાત્ર ગણાયુંં? સાદો જવાબ એ છે કે સ્વેત્લાનાએ સોવિયેત સંઘના દેશો છૂટા પડી ગયા તેની પહેલાંના અને પછીના સમયગાળાની કેટલીક દર્દનાક ઘટનાઓનો ચિતાર પોતાનાં લખાણોમાં આલેખ્યો છે. ખાસ કરીને ૧૯૮૬માં ચર્નાેબિલના ન્યુકિલયર પાવર પ્લાન્ટમાં જે ભયાનક દુર્ઘટના ઘટી હતી તેના પીડિતોને વાચા આપવાનું કામ કર્યું છે.

શું હતી આ દુર્ઘટના ? ચર્નોબિલ ન્યુકિલયર પાવર પ્લાન્ટ આમ તો યૂક્રેનમાં, બેલારૂસની બોર્ડરથી સાવ વીસ જ કિલોમીટરનાં અંતરે ધમધમતો હતો. ચર્નોબિલનગરમાં બાર હજાર લોકો રહેતાં હતાં અને થોડે અંતરે પ્રિપ્યેત નામનાં ગામમાં અડધા લાખ જેટલી વસતી હતી. ૨૫ એપ્રિલ ૧૯૮૬ની મધરાતે ૧.૨૩ કલાકે(એટલે કે ઓફિશિયલી ૨૬ એપ્રિલે) ન્યુકિલયર પાવર પ્લાન્ટનાં ચાર પૈકીનું એક અણુ રિએક્ટર ટેક્નિકલ ક્ષતિને લીધે પ્રચંડ વિસ્ફોટ સાથે ફાટયું. ધડાકો એટલો મોટો હતો કે ૧,૦૦૦ ટનનું છાપરું ઊડી ગયું. થોડી સેકન્ડમાં આના કરતાંય વધારે મોટો બીજો વિસ્ફોટ થયો. અણુ રિએક્ટરનાં મકાનના ફુરચા ઊડી ગયા. અત્યંત હાનિકારક રેડિયેશનનો એક મોટો જથ્થો વાતાવરણમાં ભળવા લાગ્યો. વિસ્ફોટો અને તેને લીધે લાગેલી આગને કારણે મરનારાઓની સંખ્યા ૩૧ પર અટકી પણ લાંબા ગાળે જે નુકસાન થવાનું હતું તેનો અંદાજ કોઈને નહોતો.



સોવિયેત યુનિયનના સત્તાધિકારીઓ જાણે કશું બન્યું જ ન હોય એમ માહિતી દબાવીને બેસી ગયા. ચૂપચાપ પ્રિપ્યેતનગરને ખાલી કરાવી નાખવામાં આવ્યું. દુર્ઘટનાના બે દિવસ પછી, પાડોશી દેશ સ્વિડનના એક ન્યુકિલયર પ્લાન્ટમાં કામદારોનાં કપડાં પર રેડિયોએકિટવ કણો દેખાયાં, તરત જ આખા ન્યુકિલયર પ્લાન્ટની ચકાસણી કરવામાં આવી. પ્લાન્ટમાં કયાંય લીકેજ નહોતું તો પછી આ રેડિયોએક્ટિવ કણો આવ્યા કયાંથી? તપાસ કરતાં સમજાયું કે આ પાર્ટિકલ્સ ૧,૧૦૦ કિલોમીટરના અંતરે આવેલા ચર્નોબિલના ન્યુકિયર પ્લાન્ટમાંથી ઊડતાં ઊડતાં આવ્યાં છે! આનો અર્થ કે ચર્નોબિલમાં નક્કી કશીક ગંભીર સમસ્યા સર્જાઈ હોવી જોઈએ, એ સિવાય આવું બને નહીં. ચર્નોબિલનું ભોપાળું બહાર પડી ગયું. હવે સોવિયેતના અધિકારીઓ પાસે કબૂલાત કરવા સિવાય કોઈ ઉપાય નહોતો. વિગતો સામે આવતાં દુનિયા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. આટલી મોટી ન્યુકિલયર દુર્ઘટના અગાઉ કે ઈવન આજે ૨૦૧૫ સુધીમાં કયારેય થઈ નથી.

દુનિયાભરના સેંકડો પત્રકારો ચર્નોબિલધસી આવ્યા હતા. એમાંના એક સ્વેત્લાના એલેક્સિવિચ પણ હતા. એમનું વતન બેલારૂસ સૌથી વધારે અસરગ્રસ્ત બન્યું હતું. શું વાતાવરણ રેડિયેશન વડે દૂષિત થઈ જવાથી બહુ જ ખતરનાક અને લાંબા ગાળાનાં પરિણામ આવવાનાં હતાં? અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં આવનારી કેટલીય પેઢીઓમાં હાનિકારક રેડિયેશનની અસર જોવા મળશે? ભય ફેલાઈ જવો સ્વાભાવિક હતો, પરસ્પર વિરોધી અહેવાલો આવતા રહ્યા. યૂક્રેન, બેલારૂસ અને રશિયામાં થાઈરોઈડ કેન્સરના છ હજાર કેસ નોંધાયા, જેનો સીધો સંબંધ કદાચ આ રેડિયેશન સાથે હતો. એક રિપોર્ટ પ્રમાણે દુર્ઘટના પછીના  છ વર્ષમાં ખોડખાપણવાળાં નવજાત શિશુઓનું પ્રમાણ ૪૦ ટકા વધી ગયું. ૨૦૦૦ની સાલ સુધીમાં યૂક્રેનના પાંચ ટકા વસતી(લગભગ ૩૫ લાખ લોકો) પર રેડિયેશનની કોઈને કોઈ કુ-અસર જોવા મળી. ૨૦૦૫ના રિપોર્ટ પ્રમાણે બેલારૂસના ૯૫ ટકા બાળકોને કમસે કમ એક ક્રોનિક બીમારી જોવા મળી.

આની સામે તદ્દન સામા છેડાના રિપોર્ટ એવા આવ્યા કે, શરૂઆતમાં જેવો ગભરાટ ફેલાયો હતો એવું અસલમાં કશું બન્યું નથી ને બનવાનું નથી! રેડિયેશનને લીધે પર્યાવરણને કે લોકોનાં સ્વાસ્થ્યને જે કહેવાતી ખરાબ અસર થઈ છે તે અવગણી શકાય એટલી ક્ષુલ્લક છે, હકીકત તો એ છે કે બેલારુસ અને યૂક્રેનમાં સાવ સાચુકલા હેલ્થ-રિલેટેડ ડેટા આજે પણ જાહેર થવા દેવામાં આવતા નથી.

અને તેથી જ સ્વેત્લાના એલેક્સિવિચે પાંચસો કરતાં વધારે લોકોને મળીને, અત્યંત જહેમત ઉઠાવીને એમના ફર્સ્ટ-હેન્ડ અનુભવોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે તેનું મહત્ત્વ ખૂબ વધી જાય છે. સ્વેત્લાના જે લોકોને મળ્યાંં એમાં વિસ્ફોટ પછી આગ ઠારવા દોડી ગયેલા બંબાવાળા, ખંડિયર બની ગયેલા અણુ રિએક્ટરનો કાટમાળ સાફ કરવાવાળા, રાજકારણીઓ, ડોક્ટરો, ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ, અસરગ્રસ્ત લોકો અને સામાન્ય નાગરિકોનો સમાવેશ થાય છે. દસ વર્ષના આકરા રિસર્ચ પછી એમણે જે પુસ્તક લખ્યું એનું નામ છે,  'વોઇસિસ ફ્રોમ ચર્નોબિલઃ ધ ઓરલ હિસ્ટરી ઓફ અ ન્યુકિલયર ડિઝાસ્ટર'.

'ચર્નોબિલ ડિઝાસ્ટરનું કારણ શું હતું, કોની ભૂલ હતી, લોકોને કેવી હાનિ પહોંચી, પર્યાવરણ અને જિનેટિક્સને શું નુકસાન થયું વગેરે જેવી ટક્નિકલ બાબતોમાં મને બહુ રસ નહોતો,' સ્વેત્લાના એક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહે છે, 'રિપોર્ટિંગ કરવા દુનિયાભરમાંથી ચર્નોબિલદોડી આવેલા સેંકડો પત્રકારાએે જે પ્રકારના અહેવાલો અને પુસ્તકો પ્રગટ કર્યા એ મને બહુ છીછરાં લાગ્યાં. માત્ર પોલિટિકલ કે સાયન્ટિફિક વિગતોથી શું વળે? સમસ્યાના ઊંડાણમાં જવું જોઈએ. મને તરત સમજાઈ ગયું કે બીજા પત્રકારોની જેમ ફટાફટ પુસ્તક લખીને છપાવી નાખવાનો કશો મતલબ નથી, આથી મેં ર્દુઘટનાના સાક્ષી હોય એવાં  લોકોના ઇન્ટરવ્યૂ લેવાના શરૂ કર્યા. સામાન્ય રીતે મને એક પુસ્તક લખતાં ૩થી ૪ વર્ષ થાય છે પણ આ પુસ્તક તૈયાર કરતાં મને આખો દાયકો લાગ્યો. ચર્નોબિલની દુર્ઘટનાએ શી રીતે લોકોની જિંદગીઓને અને એમના આખા માંહૃયલાઓને ખળભળાવી મૂકયા છે એની આ પુસ્તકમાં વાત છે.'



સ્વેત્લાના લોકોને ઝીણા ઝીણા કેટલાય સવાલ કરે, એમને મોકળા મને બોલતરાં કરે. પ્રત્યેક ઇન્ટરવ્યૂ રેકોર્ડરમાં ટેપ કરી લે, પછી એ વાતચીત યથાવત્ ટ્રાન્સસ્ક્રાઈબ કરે એટલે કે સહેજ પણ ફેરફાર કર્યા વગર બેઠું લખી નાખે. અમુક મુલાકાતની ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્શન ૧૦૦થી ૧૫૦ પાનાં જેટલી લાંબી થાય. સ્વેત્લાનાએ પાંચસો કરતાં વધારે માણસોની મુલાકાત લીધી હતી એટલે કલ્પના કરો કે એમની પાસે કેટલું ગંજાવર મટિરિયલ એકઠું થયું હશે, આમાંથી ફકત ૧૦૩ મુલાકાતો અલગ તારવવામાં આવી. પછી પ્રત્યેક શોર્ટલિસ્ટેડ બયાનને ચુસ્ત રીતે એડિટ કરવામાં આવ્યું. સો-દોઢસો પાનાંમાંથી કામની વાતો ચારથી પાંચ પાનામાં સમેટાઈ ગઈ. અમુક મુલાકાતમાંથી ઉપયોગી વાત માત્ર અડધા પાનામાં આવી ગઈ હોય એવું ય બન્યું. આ રીતે પુસ્તકને આખરી સ્વરૂપ મળ્યું.

નાટકનો અદાકાર મોનોલોગ એટલે કે એકોક્તિ બોલતો હોય એ રીતે ફર્સ્ટ પર્સનમાં દરેક મુલાકાત લખાઈ છે. વાંચવામાં બહુ જ રસાળ અને પ્રવાહી છે આ લખાણ. જાણે ફિક્શન વાંચતા હોઈએ એવી ફીલ આવશે. એલેસ અદામોવીચ નામના બેલારૂસના અન્ય એક લેખકની શૈલીના પ્રભાવ હેઠળ આ પુસ્તક લખાયંુ છે એવું સ્વેત્લાનાએ ખુદ પોતાના બ્લોગમાં લખ્યું છે. આ શૈલી અથવા જોનરને કલેકિટવ નોવેલ, નોવેલ-ઓરેટોરિઓ, નોવેલ-એવિડન્સ અથવા એપિક કોરસ કહે છે.(બાય ધ વે, 'વોઈસિસ ઓફ ચર્નાેબિલ' પુસ્તકની અંગ્રેજી આવૃત્તિ આપણે બંદાએ  ઓનલાઈન ઓર્ડર કરીને મગાવી લીધી છે. તમે એમ કરવાના ન હો તો કમસે કમ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના અને શરૂઆતનાં થોડાં પાનાં ઓનલાઈન વાંચી લેજો. આ બધું જ ઈન્ટરનેટ પર અવેલેબલ છે.)

સ્વેત્લાના કહે છે, 'ઘણાં લોકો મને કહેતાં હોય છે કે આ પુસ્તક લખીને તમે શી મોટી ધાડ મારી. જે કંઈ કન્ટેન્ટ છે એ તો બધું કોઈના મોઢે બોલાયેલંુ હતું, આમા તમારુંં શું છે? વેલ, આ કામ કંઈ એટલું સાદું નથી. તમે સામેના માણસને શું પૂછો છો, કેવી રીતે પૂછો છો, કેવી રીતે એને ધીમે ધીમે ખોલતા જાઓ છો, એ જે કહે છે એમાંથી શું સાંભળો છો અને આખરે એમાંથી ફાઇનલ વર્ઝનમાં લખવા માટે શું પસંદ કરો છો તે મહત્ત્વનું છે. મને વાસ્તવિકતા ચુંબકની જેમ આકર્ષે છે, ટોર્ચર કરે છે, મંત્રમુગ્ધ બનાવી દે છે. મારે બધાની વાતો શુદ્ધ સ્વરૂપમાં કાગળ ઉપર ઉતારવી હતી એટલે સાક્ષીઓ જાણે કોર્ટમાં વારાફરતી જુબાની આપતા હોય તે રીતે પુસ્તક લખ્યું છે. મને લાગે છે કે આ પુસ્તક દ્વારા મેં લેખક, રિપોર્ટર, સમાજશાસ્ત્રી, મનોવિજ્ઞાાની અને ઉપદેશક આ બધી ભૂમિકાઓ એક સાથે નિભાવી છે.' 

ચર્નાેબિલની સચ્ચાઈ એકદમ નગ્ન થઈને દુનિયા સામે આવે તે બેલારૂસના શાસકોથી કેવી રીતે સહન થાય? શું કામ દટાયેલાં મડદાં ખોદો છો એમ કહીને સ્વેત્લાનાનો વિરોધ થયો, એમને દેશદ્રોહીનું બિરૂદ આપવામાં આવ્યું, વર્ષો સુધી એમનાં પુસ્તક છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો, એમને હેરાન કરવામાં કશું બાકી રાખવામાં ન આવ્યું. સ્વેત્લાના ૨૦૦૦ની સાલમાં દેશ છોડીને પેરિસ જતાં રહ્યાં, પછી ગોથનબર્ગ અને બર્લિનમાં રહ્યાં. છેક ૨૦૧૧માં તેઓ બેલારૂસનાં પાટનગર મિન્સ્ક પાછાં ફર્યાં.

નોબલ પ્રાઈઝ લેખકના સમગ્ર કાર્યને ધ્યાનમાં રાખીને અપાતું હોય છે. 'વોઈસિસ ઓફ ચર્નાેબિલ' ઉપરાંત અફઘાનિસ્તાન વોર સંબંધિત 'ઝિંકી બોય્ઝઃ ધ રેકોર્ડ ઓફ અ લોસ્ટ સોવિયેત જનરેશન', 'વોર્સ અનવુમનલી ફેસ' જેવાં સ્વેત્લાનાનાં અન્ય પુસ્તકો પણ નોંધપાત્ર છે. ચર્નાેબિલવાળાં પુસ્તકના આધારે જુઆનિટા વિલ્સન નામની આઈરિશ ડિરેક્ટરે 'ધ ડોર' નામની શોર્ટ ફિલ્મ બનાવી હતી, જે ૨૦૧૦માં ઓસ્કર માટે નોમિનેટ થઈ હતી. સત્તર મિનિટની આ ફિલ્મ યૂ ટયૂબ પર અવેલેબલ છે, જોઈ કાઢજો.

                                        0 0 0

Saturday, October 17, 2015

મલ્ટિપ્લેક્સ : શી રીતે શૂટ થાય છે સ્પેસ ફિલ્મો?

Sandesh - Sanskar purti - 18 Oct 2015
મલ્ટિપ્લેક્સ 
'ધ માર્શિઅન', 'ગ્રેવિટી', 'ઈન્ટરસ્ટેલર' અને 'અપોલો 13' જેવી સ્પેસ ફિલ્મોમાં હેરતઅંગેજ દશ્યો જોઈને આપણું મોં ખુલ્લું રહી જાય છે અને આંખો પહોળી થઈ જાય છે. હોલિવૂડના ડિરેક્ટરો સ્ક્રીન પર ધારી અસર પેદા કરવા માટે ટેકનોલોજીનો અાટલો અફલાતૂન ઉપયોગ શી રીતે કરી જાણે છે?
The Martian: Ridley Scott with Matt Damon and crew on the location in Jordan 

રિડલી સ્કોટે ડિરેકટ કરેલી અફલાતૂન ફિલ્મ 'ધ માર્શિઅન' આપણે હમણાં જ જોઈ. બે વર્ષ પહેલાં અલ્ફોન્સો કયુરોનની 'ગ્રેવિટી' આવી હતી. આપણે આભા થઈ ગયા હતા, આ ફિલ્મ જોઈને. એવરગ્રીન'સ્ટાર વોર્સ'થી સ્ટેન્લી કુબ્રિકની '૨૦૦૧: સ્પેસ ઓડિસી'થી રોન હાવર્ડની 'અપોલો ૧૩' થી ક્રિસ્ટોફર નોલનની 'ઈન્ટરસ્ટેલર'થી લેટેસ્ટ 'ધ માર્શિઅન' સુધીની ઉત્તમ સ્પેસ ફિલ્મોનાં ચાવીરુપ દશ્યો જોતી વખતે ઓડિયન્સનું મોં ખુલ્લું રહી જાય છે, આંખો પહોળી થઈ જાય છે, અને પછી મનમાં પ્રશ્ન કૂદાકૂદ કરતો રહે છેઃ આ લોકોએ કઈ રીતે આવાં સીન લીધાં હશે?
આ સવાલના જવાબ વિગતવાર જાણવા જેવા છે. ફિલ્મમેકિંગ સ્વયં જબરી કડાકૂટવાળી પ્રક્રિયા છે. એમાંય જ્યારે અંતરિક્ષમાં અજબગજબની ઘટનાઓ દેખાડવાની હોય ત્યારે કોમ્પ્લીકેશન્સનો પાર ન રહે. એકટરોને વજનવિહીન સ્થિતિમાં આમથી તેમ હવામાં તરતા કેવી રીતે દેખાડવા? અવકાશયાનનો ખુડદો બોલી જતા શી રીતે બતાવવો? પૃથ્વીથી હજારો કિલોમીટર દૂર અંતરિક્ષના કાળમુખા અંધકારમાં અવકાશયાત્રીઓને જીવસટોસટની બાજી ખેલતા શી રીતે બતાવવા?
'ધ માર્શિઅન'માં ઘાયલ મેટ ડેમનનેે મંગળના ગ્રહ પર એકલો છોડીને એના સાથીઓ પૃથ્વી તરફ રવાના થઈ જાય છે. 'કાસ્ટ અવે'માં જેમ ટોમ હેન્કસ સાવ એકલો ચાર-ચાર વર્ષ સુધી અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સંઘર્ષ કર્યો હતો, બરાબર એવી જ હાલત અહીં મેટ ડેમનની થાય છે. વિરાટ અને ખતરનાક રતુંબડા ગ્રહ પર એણે નવા નવા નૂસખા અજમાવીને મોત સામે ઝઝૂમવાનું છે. સ્ક્રીન પર આપણે માઈલોના માઈલો સુધી મંગળની નિર્જીવ ભૂમિ ફેલાયેલી જોઈએ છીએ. આ દશ્યો જોર્ડનની દક્ષિણે, સાઉદી એરેબિયાની બોર્ડર પાસે વાડી રમ નામના રણમાં શૂટ થયાં છે. ૨૬૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલાં આ રણમાં જે જગ્યાએ શૂટિંગ કરવાનું હોય ત્યાં માથેરાન જેવી લાલ માટી છાંટી દેવામાં આવતી. બાકીનું કામ પોસ્ટ-પ્રોડકશન દરમિયાન સ્પેશિયલ ઈફેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ સંભાળી લેતું.
મેટ ડેમન મંગળના અવકાશી થાણામાં રહેતો, ખાતો-પીતો અને વનસ્પતિ ઉગાડતો દેખાડયો છે. આ સીન્સ બુડાપેસ્ટના એક વિશાળ સાઉન્ડ-સ્ટેજ પર લીલા રંગની સ્ક્રીનના બેકગ્રાઉન્ડમાં શૂટ કરવામાં આવ્યાં છે. પોસ્ટ પ્રોડકશન દરમિયાન ગ્રીન-સ્ક્રીનને પછી જે-તે લોકેશનની ઈમેજીસ વડે ડિજિટલી રિપ્લેસ કરી દેવામાં આવતી. વિઝ્યુઅલ ઈફેકટ્સ પેદાં કરવાની હોય તેવાં દશ્યોના શૂટિંગ વખતે ગ્રીન-સ્ક્રીનનો ઉપયોગ કોમન છે. અવકાશયાત્રી બનતા એકટર હેલ્મેટ પહેરતા હોય છે, એના કાચમાં સેટની જુદી જુદી ચીજવસ્તુઓનુું અને શૂટિંગ દરમિયાન હાજર રહેલા માણસોનું પ્રતિબિંબ સતત પડતું હોય છે. આ પડછાયાને ડિજિટલી દૂર કરવા પડે અને ખરેખરા મંગળ ગ્રહના, અવકાશના કે લાગતી વળગતી ચીજવસ્તુઓનાં પ્રતિબિંબ મૂકવા પડે. સાયન્સ ફિકશનમાં તો જેટલું ઝીણું કાંતો એટલું ઓછું.
શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વજનવિહીન સ્થિતિમાં સ્પેસશિપમાં આમથી તેમ તરતા અવકાશયાત્રીઓના શોટ્સ લેવા માટે 'અપોલો ૧૩'ના મેકિંગ દરમિયાન અભૂતપૂર્વ જહેમત ઉઠાવવામાં આવી હતી. એ સત્યઘટના પર આધારિત ફિલ્મ છે. મનુષ્ય ઓલરેડી ચંદ્ર પર પગ મૂકી ચુકયો હતો તે પછી, ૧૯૭૧માં, નાસાએ ત્રણ અવકાશયાત્રીઓને અપોલો ૧૩ નામના યાનમાં ચંદ્ર પર મોકલ્યા હતા. યાન અંતરિક્ષમાં તો હેમખેમ પહોંચી ગયું, પણ સ્પેસ મોડયુલની કશીક આંતરિક ક્ષતિ રહી જવાને કારણે ભયંકર વિસ્ફોટ થયો. યાનને પુષ્કળ નુકસાન પહોંચ્યું. ચંદ્ર પર જવાનું તો બાજુએ રહૃાું, ત્રણેય અવકાશયાત્રીઓેને જીવતા પાછા પૃથ્વી પર કેવી રીતે લાવવા એ કટોકટી સર્જાઈ. જીવ તાળવે ચોંટી જાય એવા ઘટનાક્રમને અંતે મિશન આખરે સફળ થયું હતું.
Apollo 13: Ron Howard shooting with Tom Hanks in KC 135

સાચુકલા અવકાશયાત્રીઓને ઝીરો-ગ્રેવિટીની પ્રેકિટસ કરાવવા માટે નાસા ૨૦૦૪ સુધી કેસી-૧૩૫ નામના પ્લેનમાં યાત્રા કરાવતું હતું. આ પ્લેન ૩૬,૦૦૦ ફૂટ ઊંચે આકાશમાં જાય અને પછી ચોક્કસ એંગલથી 'ટર્ન' લઈ પૃથ્વી તરફ ડાઈવ મારે. આ વણાંક દરમિયાન પ્લેનની પેરાબોલિક મોશનને પેદા થતો સેન્ટ્રિફ્યુગલ ફોર્સ (કેન્દ્રત્યાગી બળ), ગુરુત્વાકર્ષણ બળની અસરને શૂન્ય કરી નાખે. આ ટર્ન દરમિયાન એકાએક પ્લેનમાં હાજર રહેનારાઓને પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણથી મુકિત મળી જાય.
જાણે ચમત્કાર થયો હોય તેમ માણસો પોતાની સીટથી આઠ-દસ ઈંચ હવામાં અધ્ધર થઈ જાય. જો સીટ-બેલ્ટ બાંધ્યો ન હોય તો રીતસર પીંછાની જેમ તરવા લાગે. આ ચમત્કાર જોકે માંડ પચ્ચીસ સેકન્ડ ટકે. પચ્ચીસ સેકન્ડ પછી જેવું વિમાન વળાંક પૂરો કરીને પૃથ્વી તરફ ગતિ કરવાનું શરુ એ સાથે જ સીટ-બેલ્ટથી બંધાયેલો માણસ પાછા સીટ પર ચોંટી જાય!
ડિરેકટર રોન હાવર્ડે નક્કી કર્યું કે એકટરો, કેમેરામેનને અને લાગતા વળગતા ઓને પ્લેનમાં લઈ જવા અને જેવી પેલી વજનવિહીન અવસ્થાવાળી ૨૫ સેકન્ડ આવે ત્યારે ફટાફટ, જેટલું અને જેવું થાય એવું શૂટિંગ કરી લેવું! નાસાના અધિકારીઓએ શરૂઆતમાં આનાકાની કરી, પછી માંડ માંડ પરમિશન આપી. કેસી-૧૩૫ પ્લેનની અંદર અદ્દલ અપોલો યાનના ઈન્ટીરિયર જેવો સેટ ઊભો કરવામાં આવ્યો. ઝીરો-ગ્રેવિટીવાળાં દશ્યોને પચ્ચીસ-પચ્ચીસ સેકન્ડ્સના ટુકડાઓમાં ભારે ચોકસાઈ સાથે વહેંચી દેવામાં આવ્યા. અવકાશયાત્રી બનતા ત્રણેય એકટરો - ટોમ હેન્ક્સ, બિલ પેકસટન અને કેવિન બેકને પોતાની મૂવમેન્ટ્સ સમજી લીધી, અને જે થોડાઘણા સંવાદ કે શબ્દો બોલવાના હતા, તે ગોખી લીધાં. આકાશમાં ૩૬,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ આખરે પેલી પચ્ચીસ સેકન્ડવાળો સમયગાળો આવતાં જ શૂટિંગ શરૂ થઈ ગયું. એકટરો, ડિરેકટર, કેમેરામેન સૌ હવામાં તરતા હતા! આવી અજીબોગરીબ સિચ્યુએશનમાં ધાર્યો શોટ કેવી રીતે મળે? એકટરો ફ્રેમની અંદર-બહાર સરકતા રહે, જરૂર ન હોય ત્યાં ઊંધા-ચત્તા થઈ જાય, ભળતી જ વસ્તુઓ તરતી તરતી ફ્રેમમાં ઘૂસી જાય.... અને પચ્ચીસ સેકન્ડ પૂરી થતાં જ... ભડામ! બંધાયેલા ન હોવાને લીધે બધા નિર્દયતાથી આડેધડ પછડાય. કશુંક ખૂંચી જાય, લાગી જાય, ઈજા પહોંચે, ઢીમચા ઉપસી આવે. મોશન સિકનેસને કારણે ખૂબ ઊલટીઓ થાય. (તેથી જ કેસી-૧૩૫ પ્લેનનું બીજું નામ 'વોમિટ કોમેટ' પાડવામાં આવ્યું હતું!) સદભાગ્યે ધીમે ધીમે સૌને ફાવટ આવતી ગઈ.
શૂટિંગ દરમિયાન રોજ બે વાર ફ્લાઈટ ઉપડતી. એક વાર સવારે, પછી લંચ, પછી બીજી ફ્લાઈટ. પ્રત્યેક ફ્લાઈટમાં ૩૦ થી ૪૦ વખત પ્લેન ડાઈવ મારે. મતલબ કે દરરોજ ૬૦ થી ૮૦ વખત પચ્ચીસ-પચ્ચીસ સેકન્ડના પેલા ટુકડા શૂટ કરવા માટે મળે. પ્લેને કુલ ૬૧૨ વખત પેરાબોલિક ડાઈવ મારી. આ રીતે 'અપોલો ૧૩'ની ટીમ ઝીરો ગ્રેવિટીવાળું ૨૫૫ મિનિટનું ઓથેન્ટિક ફૂટેજ મેળવી શકયા! ૧૯૯૫માં રિલીઝ થયેલી આ ફિલ્મ સુપરડુપર હિટ ગઈ, એના પર ઓસ્કર નોમિનેશન્સનો વરસાદ વરસ્યો (એમાંથી બે ઓસ્કર જીતી લીધા - બેસ્ટ સાઉન્ડ અને બેસ્ટ એડિટિંગ) તેમજ ઓલટાઈમ ગ્રેસ સ્પેસ મૂવીઝનાં લિસ્ટમાં હકથી સ્થાન મેળવી લીધું!
અલ્ફોન્સો કયુરોન 'ગ્રેવિટી' બનાવવાનું પ્લાનિંગ કરી રહૃાા હતા, ત્યારે એક બાબતે બિલકુલ સ્પષ્ટ હતા, કે મારી ફિલ્મનાં દશ્યોમાં હું પચ્ચીસ-પચ્ચીસ સેકન્ડના ટુકડા તો નહીં જ થવા દઉં. તમને યાદ હશે કે 'ગ્રેવિટી'ની શરુઆતમાં ખુલ્લા અંતરિક્ષમાં સાન્ડ્રા બુલોક સ્પેસશિપનું સમારકામ કરી રહી છે અને જ્યોર્જ કલૂની જાણે બગીચામાં લટાર મારતો હોય તેમ ગીતો ગણગણતો યાનની આસપાસ, ઉપરનીચે મોજથી લટાર મારી રહૃાો છે. 'ગ્રેવિટી'નો આ પહેલો સીન જ ૧૩ મિનિટ લાંબો છે!
અલ્ફોન્સોએ સૌથી પહેલાં આખી ફિલ્મનું એનિમેટેડ વર્ઝન તૈયાર કર્યું. મતલબ કે તમામ શોટ્સ કમ્પ્યુટર પર ઓલરેડી 'ડિરેકટ'કરી નાખ્યાં. ત્યાર બાદ સાચુકલા એકટરો પાસે અદ્લ એનિમેશન જેવી મુવમેન્ટ્સ કરાવી. આનો અર્થ એ થયો કે બન્ને મુખ્ય કલાકારો પાસે ઈમ્પ્રોવાઇઝેશન કે કશુંય સ્પોન્ટેનિયસલી કરવાની મોકળાશ જ નહોતી. છતાંય સાન્ડ્રા અને કલૂનીનાં અભિનય પરથી ગંધ સુધ્ધાં આવે છે ખરી કે એમણે કેવા બંધિયાર માહોલમાં શૂટિંગ કર્યુ હશે?
Gravity: Alfonso Cuarón directing Sandra Bullock and George Clooney in the 'Light Box'

અલ્ફોન્સોની ટીમે આ ફિલ્મ માટે રીતસર નવી ટેકનોલોજી વિકસાવી હતી. ૨૦ બાય ૧૦ ફૂટનું 'લાઈટ બોકસ' નામનું એક સ્ટ્રકચર બનાવવામાં આવ્યું. એમાં ૪૦૯૬ જેટલા એલઈડી બલ્બ્સ હતા. એકટરોને આ પ્રકાશિત બોકસમાં મૂકવામાં આવે, દશ્યની જરૂરિયાત પ્રમાણે તેમની પાસે મૂવમેન્ટ્સ અને અભિનય કરાવવામાં આવે. સ્પેસ સ્ટેશનની અંદરનાં દશ્યો (કે જેમાં નાયિકા વજનવિહીન અવસ્થામાં માછલીની જેમ આમતેમ તરતી રહે છે) માટે ૧૨ વાયરવાળી સસ્પેન્શન સિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવી હતી. એને આ મજબૂત વાયરો સાથે બાંધી, લટકાવી, આમથી તેમ સરકાવવામાં આવતી. ફિલ્મમાં જેમ હિરોઈન અંતરિક્ષમાં સાવ નોંધારી છે એમ શૂટિંગ દરમિયાન સાન્ડ્રા બુલોક પણ બંધ લાઈટ બોકસમાં એકલી હોય. માત્ર કાનમાં પહેરેલાં યંત્ર દ્વારા ડિરેકટરનો અવાજ સંભળાતો હોય. એ પરર્ફોર્મ કરતી ત્યારે, ખાસ કરીને એકસટીરિયરનાં દશ્યોમાં, એની આસપાસ સૂર્ય, ચંદ્ર,પૃથ્વી અને અવકાશની ઈમેજીસનાં પ્રોજેકશન્સ સતત ઘુમરાતા હોય. આગળપાછળ, ઉપરનીચે થતાં કે ગોળ ગોળ ઘૂમતા એક કરતાં વધારે રોબોટિક કેમેરા એકટરનાં પર્ફોર્મન્સને કેપ્ચર કરતા રહે.
અસલી જાદુ પોસ્ટ પ્રોડકશન દરમિયાન થાય. કમ્પ્યુટર જનરેટેડ એનિમેશનના બેકડ્રોપ પર એકટરોની લાઈવ એકશન કિલપ્સને'ચીટકાડી' દેવામાં આવે. વાયર, હાર્નેસ વગેરેને ડિજિટલી ભૂંસી નાખવામાં આવે, જરૂર હોય ત્યાં વધારાની સ્પેશિયલ ઈફેકટ્સ ઉમેરવામાં આવે (જેમ કે એ શોટમાં સાન્ડ્રા પોતાની સીટ પર બેસીને કોઈ મેન્યુઅલ વાંચી રહી છે ત્યારે હેલ્મેટ તરતું તરતંુ ફ્રેમમાં આવે છે. આ હેલ્મેટ પાછળથી ઉમેરવામાં આવ્યું હતું.) બસ, થઈ ગયો ફાયનલ સીન તૈયાર!
૧૦૦ મિલિયન ડોલરના ખર્ચે બનેલી 'ગ્રેવિટી'નું લાઈટ ડિઝાઈનિંગ ખૂબ વખણાયું છે. સ્પેસ મૂવીઝના મામલામાં આ ફિલ્મ એક રેફરન્સ પોઈન્ટ સાબિત થઈ છે. ખેર, સિનેમામાં ટેકનોલોજીના પ્રયોગ પર કયારેય પૂર્ણવિરામ મૂકાતું નથી. અહીં ઉલ્લેખ પામેલી તમામ ફિલ્મોથી ચડિયાતી ફિલ્મો ભવિષ્યમાં આવશે જ. જેમ્સ કેેમરોન 'અવતાર-ટુ'માં કેવીક કમાલ કરે છે તે જોવાની ઈંતેજારી સૌને છે. બાય ધ વે, 'અવતાર-ટુ' સ્પેસ ફિલ્મ નહીં, પણ અન્ડરવોટર ફિલ્મ છે!
                                         0 0 0 

Wednesday, October 14, 2015

ટેક ઓફ : મેંદી લેશું, મેંદી લેશું, મેંદી મોટાં ઝાડ...

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 14 Oct 2015

ટેક ઓફ 

પોરબંદરના બગવદર ગામના એક મોભાદાર મેરાણીએ 'ફિલ્ડ વર્ક'કરવા નીકળેલા ઝવેરચંદ મેઘાણીને કંઈકેટલાય રાસડા ગાઈ સંભળાવ્યા ત્યારે કલ્પના નહીં કરી હોય કે આ રીતે મેઘાણીના ચિત્તમાં ચંપાઈ ગયેલી લોકગીતપ્રેમની ચિનગારીથી ગુજરાતના લોકસંગીત પર કેટલો મોટો ઉપકાર થઈ જવાનો છે! પરંપરાગત રાસ-ગરબામાં એવી કઈ તાકાત હોય છે જે આપણને આજે પણ ઝુમાવી દે છે?
Jhaverchand Meghani

ગુજરાતની લોકકથાઓ અને લોકસંગીતની વાત આવે ત્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણી (જન્મઃ ૧૮૯૭, મૃત્યુઃ ૧૯૪૭) આપણને સૌથી પહેલાં યાદ આવે. મેઘાણીને લોકગીતોનો નાદ શી રીતે લાગ્યો હતો? બહુ રસપ્રદ કહાણી છે. એક વાર તેઓ પોરબંદરના બગવદર ગામે કથાસાહિત્યના સંશોધન માટે ગયા હતા. એ વખતે એમની ઉંમર હશે સત્તાવીસેક વર્ષ. બહુ મહેનત કરી, પણ જોઈતી સામગ્રી હાથ ન લાગી. તેઓ મેરાણીઓના રાસડા પ્રત્યક્ષ સાંભળવા માગતા હતા, પણ એમાંય મેળ ન પડયો. બહુ મહેનતને અંતે એમનો ભેટો ઢેલીબહેન નામની મેરાણી સાથે થઈ ગયો. આ મહિલાએ હાડ ગાળી નાખે એવી ઠંડીમાં, પોણી રાત જાગીને,ઘાસલેટના દીવાની જ્યોતમાં અસંખ્ય ગીતો સંભળાવ્યાં ને મેઘાણીના લોકગીતોના સંશોધનનો શુભારંભ થઈ ગયો!
ઢેલીબહેનને તે પછી મેઘાણી ફરી ક્યારેય મળી ન શક્યા. મેઘાણી બહુ નાની ઉંમરે જતા રહ્યા. કેવળ પચાસ વર્ષનું એમનું આયુષ્ય. એમના મૃત્યના બે દાયકા પછી, ૧૯૬૭માં સર્જક-સંશોધક નરોત્તમ પલાણે ઢેલીબહેનની મુલાકાત લીધી હતી. ઢેલીબહેન તે વખતે ૯૦ વર્ષનાં હતાં, પણ ૪૩ વર્ષ પહેલાં મેઘાણી સાથે થયેલી મુલાકાત એમને યથાતથ યાદ હતી! એ દિવસને સંભારતાં ઢેલીબહેને કહેલું, 'મેઘાણી એક દિવસ મારી પાસે આવ્યા, ધોળા ધોળા લૂગડાંમાં. મોટી મોટી આંખો નીચે ઢાળીને મારે આંગણે ઈ ઊભા'તા. જોતાં જ આવકાર આપવાનું મન થાય એવો માણસ! મેં તો ઓટલીએ ગોદડું પાથરી દીધું ને બેસાડયા. હું હેઠે બેસવા જતી'તી ત્યાં પગે પડીને 'હં... હં... હં... તમે અહીં ઉપર બેસો નહીંતર હુંય નીચે બેસું છું' એમ કહીને મનેય ઉપર બેસાડી. પછી તો એમને જે ગીતો જોતાં'તાં એની અડધી અડધી કડીઓ પોતે બોલે ને હું આખું ગીત પૂરું કરી દઉં. નીચી મૂંડકી રાખીને ઝીણા ઝીણા અક્ષરમાં ટપકાવ્યે જાય. મને ગીત ગાયા વિના બોલતાં નો આવડે એટલે પોતે હસે અને હું તો જેના જેવા રાગ તેમ મન મૂકીને હલકો કાઢીને ગાઉં! આજુબાજુનાંય ભેળાં થઈ ગ્યાં અને છેક બપોર સુધી ગીતો ગાયાં.'
જમવાનો સમય થયો. ગારવાળા ઘરમાં મહેમાનનાં કપડાં ન બગડે તે માટે ઢેલીબહેને પાટલો ઢાળ્યો, પણ મેઘાણી કહે, 'રોટલા ઘડનારી નીચે બેસે અને ખાનારો ઊંચે બેસે એ ક્યાંનો ન્યાય?' એ ધરાર નીચે જ બેઠા. પૂરું જમી લે એ પહેલાં તો આખું ગામ ઓસરીમાં ભેગું થઈ ગયું.
'અમારી કોમમાં ગીતો ગાવાં-સાંભળવાં બઉ ગમે,' ઢેલીબહેને કહેલું, 'જમીને એમણે મેઘાણીએ એક ગીત ગાયું - અસલ અમે ગાઈએ એ જ ઢાળમાં! અમે તો બધાં એના મોઢા સામંુ જોઈ જ રિયાં! ને પછે તો એક પછે એક રોંઢો ઢળ્યા સુધી એની પાસે ગવડાવ્યે રાખ્યું! પછી અમારો વારો આવ્યો. અમે આઠ દસ બાયુંએ ગીત ગાવાં માંડયાં, પણ બધી બાયું ભેળી થાય એટલે બેસીને કેમ ગવાય? થયાં ઊભાં અને ફળિયામાં જ રાસડા માંડયા. પોતે તો હમણાં ઢગલોએક હસી નાખશે એવા થતાં થતાં કાગળિયામાં ટપકાવ્યે જાય. જોણાંને ને રોણાંને તેડું થોડું હોય? ઢગ બાયું ભેળી થઈ અને અંધારું થયા સુધી રાસડા હાલ્યા. વાળુ કરીને પાછાં ભેળાં થ્યાં તે એક પછી એક નવાં નવાં ગીત મધરાત સુધી ગાયાં. છેલ્લે પોતે થોડાક મરકડાં કીધાં ને સઉને હસાવ્યા.'
ના, વાત અહીં પૂરી ન થઈ. થોડાં ગીતો બાકી રહી ગયેલાં તે ઢેલીબહેને બીજા દિવસે સવારે ગાયાં. મેઘાણી એમનાં વખાણ કરતા જાય ને મોઢું નીચું કરીને લખતા જાય. ઢેલીબહેનને આખેઆખાં ગીતો યાદ હોય. સવારોસવાર ગાય તોય એકનું એક ગીત બીજી વાર જીભે ન આવે. બીજા દિવસે મેઘાણીને બગવદરથી બાજુનાં બખરલા ગામે જવું હતું એટલે શિરામણ કરીને ગાડું જોડયું, પણ એ કહે, હું ગાડાંમાં ન બેસું. એક જીવ તાણે અને બીજા જીવથી અમથું અમથું નો બેસાય! 'અમારા સંધાયની આંખમાં પાણી આવી આવી ગ્યાં,' ઢેલીબહેને કહેલું, 'ઓહોહો! આવો માણસ મેં કોઈ દી' જોયો નથી! એની હાજરીનો કોઈ કરતાં કોઈને ભાર જ નો લાગે!'

ઢેલીબહેને કલ્પના સુધ્ધાં નહીં કરી હોય કે એમણે અને ગામની અન્ય મહિલાઓએ એ રાતે મેઘાણીના દિલદિમાગમાં લોકગીતપ્રેમની ચિનગારી ચાંપીને ગુજરાતના લોકસંગીત પર કેટલો મોટો ઉપકાર કરી નાખ્યો હતો! પછી તો ગુજરાતનાં લોકગીતો વિશે સંશોધન કરવા મેઘાણીએ ગજબનાક ઉદ્યમ કર્યો. અગાઉ લોકગીતો કેવળ ગવાતાં હતાં, એનું વ્યવસ્થિત લિખિત દસ્તાવેજીકરણ બિલકુલ થયું નહોતું. કેટલાય લોકગીતો લગભગ નષ્ટ થઈ ચૂક્યાં હતાં. મેઘાણી ગુજરાતભરનાં ગામડાં ખૂંદી વળ્યા. અડધાપડધા, વેરવિખેર ગીતોના ટુકડા એકઠા કર્યા. પોતાની સમજ, તર્કશક્તિ, કલ્પના અને ઇવન ચાતુરીનો ઉપયોગ કરીને ગીતોના આ ટુકડાઓને સાંધ્યા, અખંડિત સ્વરૂપ આપ્યું અને 'રઢિયાળી રાત'ના ચાર સંગ્રહો બહાર પાડીને અમર બનાવી દીધા. 'મારા લોકગીતપ્રેમની પ્રાણની જનેતા' તરીકે ઢેલીબહેનને નવાજીને અને સંગ્રહનો ચોથો ભાગ ઢેલીબહેનને અર્પણ કરીને મેઘાણીએ ઋણસ્વીકાર કર્યો છે.
અત્યારે નવરાત્રી બરાબરની જામી છે ત્યારે આવો, 'રઢિયાળી રાત'માં સંગ્રહાયેલા કેટલાક રાસ-ગરબા માણીએ. ગીતો વાંચતાં વાંચતાં સાથે ગણગણવાનું ફરજિયાત છે! શરૂઆત કરીએ ઝૂલણ મોરલીથી.
ઝૂલણ મોરલી વાગી રે, રાજાના કુંવર!
એ હાલાને જોવા જાયે રે,
મોરલી વાગી રે, રાજાના કુંવર!
બાંયે બાજુબંધ બેરખા રે, રાજાના કુંવર...
દસેય આંગળિયે વેઢ રે
મોરલી વાગી રે, રાજાના કુંવર!
હવે પછીના ગરબામાં એવી દુખિયારી વહુની વાત છે જેનું સાસરું અને પિયર બન્ને એક જ ગામમાં છે. એક વાર સ્ત્રીએ પોતાની મા પાસે જઈને દુઃખો સંભળાવ્યાં. પાછળ જાસૂસ બનીને આવેલી નણંદે આ વાત ઘરે જઈને કહી. 'મોટા આબરુદાર ઘર'ની નિંદા વહુ બહાર કરતી ફરે તે સાસરિયાઓથી શી રીતે સહન થાય? સૌએ વરને ખૂબ ઉશ્કેર્યો. વરે સ્ત્રી સામે ઝેરનો કટોરો ધર્યોઃ કાં તું પી, કાં હું પીઉં. 'મોટા ખોરડા'ની જાજરમાન વહુએ ઝેર પીને જીવ આપી દીધો.
ગામમાં સાસરું ને ગામમાં પી'રિયું રે લોલ
દીકરી કે'જો સખદખની વાત જો.
કવળા સાસરિયામાં જીવવું રે લોલ.
સખના વાયરા તો માડી, વહી ગયા રે લોલ.
દખનાં ઊગ્યાં છે ઝીણાં ઝાડ જો
કવળા સાસરિયામાં જીવવું રે લોલ.
પછવાડે ઊભી નણદી સાંભળે રે લોલ.
વહુ કરે છે આપણા ઘરની વાત જો!
વહુએ વગોવ્યા મોટાં ખોરડાં રે લોલ...

એક બાજુ ગરીબ ગાય જેવી વહુ છે, તો બીજી બાજુ અવળચંડી નાર છે. ઘરનાં કામ કરાવી કરાવીને સાસુ એને થકવી નાખે છે. એ વાત અલગ છે કે આ જોગમાયામાં સાસુએ જે કહ્યું હોય એનાથી ધરાર ઊલટું સમજવાની ગજબની આવડત છે! આ મસ્તીભર્યો ગરબો જુઓ -


મેંદી લેશું, મેંદી લેશું, મેંદી મોટાં ઝાડ
એક હલાવું ડાળ ત્યારે ડાળાં હલે ચાર!
સૈયર મેંદી લેશું રે...
મારી સાસુએ એમ કહ્યું કે વાસીદા વાળી મેલ્ય
મેં ભોળીએ એમ જાણ્યું કે સાવરણી બાળી મેલ્ય!
સૈયર મેંદી લેશું રે...
મારી સાસુએ એમ કહ્યું કે પાણીડાં ભરી મેલ્ય
મેં ભોળીએ એમ માન્યું કે બેડલાં ફોડી મેલ્ય!
સૈયર મેંદી લેશું રે...

 જવાની ચાર દિન કી હોતી હૈ એવું હિન્દી ફિલ્મી ગીતો આપણને વર્ષોથી કહ્યાં કરે છે. અહીં ટીપણી ટીપતા મજૂરો ગાય છે કે હે માનવીઓ! જોબનિયાને સાચવીને રાખો. જોબનિયું એટલે વધારે વ્યાપક અર્થમાં ટકાટક હેલ્થ. જો ફિઝિકલી ફિટ હોઈશું તો જ જીવતરનો ઉલ્લાસ માણી શકીશું. સાંભળોઃ
જોબનિયું આજ આવ્યું ને કાલ્ય જાશે
જોબનિયું કાલ્ય જાતું રે'શે.
જોબનિયાને માથાના અંબોડામાં રાખો જોબનિયું કાલ્ય જાતું રે'શે.
જોબનિયાને આંખ્યુંના ઉલાળામાં રાખો
જોબનિયું કાલ્ય જાતંુ રે'શે...

હવે એક બહુ જ લોકપ્રિય અને મીઠું ગીત, જે ડિસ્કો ડાંડિયાનો જમાનો નહોતો આવ્યો ત્યાં સુધી મહિલાઓ તાળીઓના તાલે ગાતી હતીઃ
સોના ઈંઢોણી રૂપા બેડલું
નાગર ઊભા રો' રંગરસિયા...
પાણીમાં ગઈ'તી તળાવ રે
નાગર, ઊભા રો' રંગરસિયા....
કાંઠે તે કાન ઘોડા ખેલવે રે... નાગર
કાન મુને ઘડુલો ચડાવ્ય રે.... નાગર

રાસ-ગરબાથી રોમાન્સ ક્યાં સુધી દૂર રહી શકે? સાંભળોઃ

સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યાં, વાલમિયા
લીલો તે રંગનો છોડ, રંગમાં રોળ્યાં, વાલમિયા.
પગ પરમાણે કડલાં સોઈ રે વાલમિયા
કાંબિયુંની બબ્બે તારે જોડ રંગમાં રોળ્યાં વાલમિયા.
કેડ પરમાણે ઘાઘરો સોઈ રે વાલમિયા
ઓઢળીની બબ્બે તારે જોડ, રંગમાં રોળ્યાં વાલમિયા.

ફરમાઈશ આગળ વધતી જાય છે. હાથ પ્રમાણે ચૂડલા, ડોકપ્રમાણે તુલસી, કાન પ્રમાણે ઠોળિયાં, નાક પ્રમાણે નથણી! રાસ-ગરબા સાથે કાનુડો અભિન્નપણે જોડાયેલો છે. આ સાંભળોઃ
મારી શેરીએથી કાન કંુવર આવતા રે લોલ
મુખેથી મોરલી વગાડતા રે લોલ.
હું તો ઝબકીને જોવા નીસરી રે લોલ
ઓઢયાના અંબર વીસરી રે લોલ.
સાગ રે સીસમની મારી વેલડી રે લોલ
નવલે સુતારે ઘડી પીંજણી રે લોલ
અમરાપરના ચોકમાં દીવા બળે રે લોલ
મેં તો જાણ્યું કે હરિ અહીં વસે રે લોલ.
બીજું એક કૃષ્ણગીતઃ

વા વાયા ને વાદળ ઊમટયાં
ગોકુળમાં ટહુક્યા મોર
મળવા આવો સુંદિરવર શામળિયા
તમે ગોકુળમાં ગૌધન ચારંતા
તમે ગોકુળમાં ગૌધન ચારંતા
તમે છો સદાયના ચોર
મળવા આવો સંુદિરવર શામળિયા

પરંપરાગત રાસ-ગરબામાં પરિવારના તમામ સભ્યોને જબરી મીઠાશ સાથે આવરી લે છે. જેમ કે -
મેંદી તે વાવી માળવે ને એનો રંગ ગયો ગુજરાત રે
મેંદી રંગ લાગ્યો...
નાનો દિયરિયો લાડકો રે, જઈ લાવ્યો મેંદીનો છોડ રે
મેંદી રંગ લાગ્યો...
વાંટી ઘૂંટીને ભર્યો વાટકો ને, ભાભી રંગો તમારા હાથ રે
મેંદી રંગ લાગ્યો...


0 0 0 

Tuesday, October 13, 2015

ટેક ઓફ : ઓહ! કોમરેડ કોટણીસ..

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 7 Oct 2015

ટેક ઓફ 

મેડિકલ ફિલ્ડની ગોબાચારી અને સંવેદનહીનતાના કિસ્સા આપણને ધ્રુજાવી મૂકે છે. ડોક્ટરોની છબી હવે પહેલાં જેવી ઉદાત્ત અને પવિત્ર નથી રહી તે એક અપ્રિય સત્ય છે. વિદેશની ધરતી પર જઈને,વિદેશી સૈનિકોની સારવાર પાછળ પોતાનો જીવ નિચોવી દેનાર દંતકથારૂપ ડો. કોટણીસનું જીવન અને કર્મ એટલે જ આજની પરિસ્થિતિમાં વધારે પ્રસ્તુત બની જાય છે



૧૦-૧૦-૧૦. એક સરસ, ચોટડુક અને તરત યાદ રહી જાય એવી તારીખ છે આ. આઠ-આઠ-આઠ, નવ-નવ-નવ, દસ-દસ-દસ,અગિયાર-અગિયાર-અગિયાર... તારીખનાં આ પ્રકારનાં કોમ્બિનેશન્સ લોકોને ગમતા હોય છે. આજે ત્રણ દસડા યાદ કરવાનું વિશેષ કારણ એ છે કે એકસો ચાર વર્ષ પહેલાં ૧૦ ઓક્ટોબર, ૧૯૧૦ના રોજ બે વ્યક્તિ વિશેષનો જન્મ થયો હતો. એક હતા સર્વોદયવાદી કાર્યકર બબલભાઈ મહેતા, જેમણે ગાંધીજીના પગલે ચાલીને ગ્રામ્ય ભારતના વિકાસ માટે પોતાનું જીવન ખર્ચી નાખ્યું. બીજા, ડો. દ્વારકાનાથ કોટણીસ, જેમણે ચીનની ધરતી પર જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી ઘાયલ વિદેશી સૈનિકોની સેવા કરીને તબીબી ક્ષેત્રમાં ઉત્તમ ઉદાહરણ સ્થાપિત કર્યું. વી. શાંતારામે 'ડો. કોટણીસ કી અમર કહાની' નામની સત્યઘટનાત્મક બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટ ફિલ્મ જેના જીવન પર બનાવી હતી એ ડોક્ટર આ જ. આજે એમને નિરાંતે સંભારવા છે. બબલભાઈ મહેતા વિશે પછી ક્યારેક વાત કરીશું.
તબીબી વ્યવસાયને પવિત્ર ગણવામાં આવ્યો છે, પણ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી મેડિકલ ફિલ્ડની ગોબાચારી અને સંવેદનહીનતાના જે કિસ્સા આપણી સામે આવી રહૃાા છે તે ધ્રુજાવી મૂકે એવા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દંતકથારૂપ બની ગયેલા ડો. કોટણીસનું જીવન અને કર્મ વધારે પ્રસ્તુત બની જાય છે. ડો. દ્વારકાનાથ શાંતારામ કોટણીસનો જન્મ થયેલો મહારાષ્ટ્રના સોલાપુરમાં વસતા એક ગૌડ સારસ્વત બાહ્મણ પરિવારમાં. ત્રણ દીકરા અને પાંચ દીકરીઓનું બહોળું કુટુંબ. દ્વારકાનાથને નાનપણથી જ ડોક્ટર બનવું હતું. મુંબઈની જી.એસ. મેડિકલ કોલેજમાંથી ગ્રેજ્યુએશન કર્યા બાદ તેઓ ૧૯૩૮માં પી.જી. માટે તૈયારી કરી રહૃાા હતા તે દરમિયાન એક ઘટના બની. એક વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૧૯૩૭માં ચીન અને જાપાન વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું. ૧૯૩૮માં ચીનના કમ્યુનિસ્ટ જનરલે જવાહરલાલ નેહરુને વિનંતી કરી કે અમારા ઘાયલ સૈનિકોની સારવાર કરી શકે એવા થોડા ફિઝિશિયનો મહેરબાની કરીને તમારા દેશમાંથી અમારે ત્યાં મોકલી આપો. સુભાષચંદ્ર બોઝ, કે જે એ વખતે ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના પ્રેસિડન્ટ હતા, તેમણે ૩૦ જૂન, ૧૯૩૮ના રોજ છાપાંઓના માધ્યમથી જાહેર અપીલ કરી. દ્વારકાનાથ કોટણીસનું તેના પર ધ્યાન ગયું. પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએશન પડતું મૂકીને તેઓ વોલન્ટિયર બની ચીન જવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. અલબત્ત, પરિવારની પરવાનગી લેવી આવશ્યક હતી.
૨૮ વર્ષીય દ્વારકાનાથ વતન ગયા. વાત કરી. ચાઇનીઝ સિલ્ક બહુ વખણાય છે એટલી વિગતને બાદ કરતાં ચીન વિશે ઘરના લોકોને કશી જ ગતાગમ નહોતી, પણ યુદ્ધમોરચે જવાની વાત સાંભળતાં જ સૌએ ગભરાઈને ઘસીને ના પાડી દીધી. ભાઈ મંગેશ કહેઃ "તને ડોક્ટર બનાવવા માટે પિતાજીએ પુષ્કળ નાણું ઉધાર લેવું પડયું છે એ તું જાણતો નથી? મા-બાપ બેય ઘરડાં થઈ રહૃાાં છે. એમની બુઢાપાની લાકડી બનવાને બદલે તું દેશ છોડવાની વાતો કરે છે?" પણ પિતાજી દ્વારકાદાસનું મન કળી ગયા. કહેઃ "દ્વારકા, તેં ચીન જવાનું મન બનાવી જ નાખ્યું છે તો ખુશીથી જા. હું તને રોકીશ નહીં. પણ એક વાત યાદ રાખજે. આપણા દેશનું નામ નીચું થાય એવું કશું ન કરતો. ચીની સૈનિકોની સારામાં સારી સેવા કરજે. પરિવારનું અને દેશનું નામ ઉજાળજે."
પાંચ ડોક્ટરોની મેડિકલ ટીમ તૈયાર થઈ - એ. અટલ, એમ. ચોલકર, ડી. કોટણીસ, બી.કે. બસુ અને ડી. મુખર્જી. ૧૯૩૮ના સપ્ટેમ્બરની એક મધરાતે ડોક્ટરોની આ ટીમ ચીન જવા દરિયાઈ માર્ગે રવાના થઈ. ૧૪ સપ્ટેમ્બરે તેઓ હોંગકોંગ પહોંચ્યા. ત્યાંથી ગુઆંગઝોઉ પહોંચતા ૧૭ દિવસ લાગી ગયા. પછી રોડરસ્તે ચાંગશા અને વુહન થઈને ચોંગકિંગ પહોંચ્યા. અહીં દ્વારકાનાથને એક પત્ર આપવામાં આવ્યો. કાગળ ભારતથી આવ્યો હતો, જે ભાઈએ લખ્યો હતો. માઠા સમાચાર હતા. દ્વારકાનાથના પિતાજીનું નિધન થઈ ગયું હતું. દ્વારકાનાથ પર પહાડ તૂટી પડયો. સાથીઓએ એમને પાછા ભારત જતા રહેવા માટે સમજાવ્યા, પણ દ્વારકાનાથ ન માન્યા. કહેઃ પિતાજીનો આદેશ હતો કે મારે ચીની સૈનિકોની દિલથી સેવા કરવી. હું એમની ઇચ્છા જરૂર પૂરી કરીશ. 
પછીનાં ચાર વર્ષ ડો. કોટણીસે ઘાયલ જાપાનીઓ સામે લડતાં લડતાં જખ્મી થઈ ગયેલા ચીની સૈનિકોની સારવારમાં ખર્ચી નાખ્યાં. કામ જરાય આસાન નહોતું. દવા અને જરૂરી સાધનોની કાયમ તંગી વર્તાયા કરતી. ડો. કોટણીસ રાત-દિવસ જોયા વગર કામ કરતા રહૃાા. ક્યારેક લગાલગાટ ત્રણ-ત્રણ દિવસ આંખનું મટકું મારવા ન મળતું. ખાવાપીવાના ઠેકાણાં નહીં. ખુદની તબિયતની પરવા કર્યા વિના એમણે આઠસો કરતાંય વધારે ઘાયલ સૈનિકોની સારવાર કરી. ૧૯૪૦માં એમને એક હોસ્પિટલના ડિરેક્ટર બનાવવામાં આવ્યા. આ હોસ્પિટલના ઉદ્ઘાટન વખતે પહેલી વાર એમનો ભેટો ગુઓ કિનગ્લેન નામની નર્સ સાથે થયો. બે વર્ષમાં ડો. કોટણીસ ચીની ભાષા બોલતા જ નહીં, થોડું ઘણું લખતાં-વાંચતાં પણ શીખી ગયા હતા. એક ભારતીય ડોક્ટરને ચીની ભાષા બોલતો જોઈને નર્સ ગુઓને બહુ નવાઈ લાગી. ડો. કોટણીસ અને ગુઓ પહેલી જ મુલાકાતમાં એકમેક તરફ આકર્ષાઈ ચૂક્યાં હતાં. એક વર્ષ બાદ તેમણે લગ્ન કર્યાં. પછીના વર્ષે સંતાન જન્મ્યું. દીકરાનું નામ યિનહુઆ પાડવામાં આવ્યું. યિન એટલે ભારત અને હુઆ એટલે ચીન.
ડો. કોટણીસના ચારેય સાથીઓ અમુક વર્ષ પછી ભારત પરત થઈ ગયા હતા, પણ ડો. કોટણીસ ચીનમાં રોકાઈને જબરદસ્ત લગન તેમજ નિષ્ઠાથી સૈનિકોની ચાકરી કરતા રહૃાા. તેઓ ઘરે લાંબા પત્રો જરૂર મોકલતા. એમાં કાયમ સારી અને આનંદદાયક વાતો લખતા. પરિવારના સભ્યો ડો. કોટણીસના કાગળો વાંચીને રાજી થતા અને મન મનાવી લેતા.


કામના અતિશય ભારને લીધે ડો. કોટણીસના શરીરે આખરે બળવો પોકાર્યો. એમને એપીલેપ્સી એટલે કે વાઈની બીમારી લાગુ પડી ગઈ. ૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૨ના રોજ એમણે પાંચ જખ્મી સૈનિકોનાં ઓપરેશન કર્યાં. પછીના દિવસે વીસેક જેટલા વિદ્યાર્થીઓને શીખવવા માટે તેમની હાજરીમાં હર્નિયાના દર્દીનું ઓપરેશન કર્યું. થકવી નાખનારું આ ઓેપરેશન પૂરું થતાંની સાથે જ એમને આંચકી ઊપડી હતી. આમ છતાંય ઠીક થયા બાદ એમણે મિટિંગ લીધી, લાગતાવળગતાઓને સૂચના આપી. સાંજે પોતાની ડોરમેટરી-કમ-ઓફિસમાં આવ્યા. પોતે 'સર્જરી ઇન ડિટેલ' નામનું જે પુસ્તક લખવા ધારતા હતા તેનું થોડું કામ કર્યું. પછી પત્ની સાથે વાતો કરી, સાડાત્રણ મહિનાના મીઠડા દીકરાને રમાડયો. એમણે ક્યાં કલ્પ્યું હશે કે પરિવાર સાથેની આ એમની અંતિમ ક્ષણો છે. એ જ મોડી રાતે તેમને ફરી પછી વાઈનો જોરદાર એટેક આવ્યો. મોંમાંથી ફીણ નીકળતું રહૃાું. તેઓ કોમામાં જતા રહૃાા. ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૨ની વહેલી સવારે સવા છ વાગ્યે એમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. માત્ર બત્રીસ વર્ષની ઉંમર હતી એમની.
પરંપરાગત ચાઇનીઝ વિધિથી, લશ્કરના બેન્ડના સૂરો વચ્ચે ડો. કોટણીસની અંતિમવિધિ કરવામાં આવી. ચીનના તત્કાલીન સર્વોચ્ચ વડાએ ડો. કોટણીસના પરિવારને સહાનુભૂતિનો ભાવભર્યો સંદેશો મોકલ્યો. પછી તો ચીનમાં એમની યાદમાં સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું, ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, એમના જીવન પરથી ચીની ભાષામાં ફિલ્મ પણ બની. ૧૯૪૫માં ડો. કોટણીસની 'વન હુ ડિડ નોટ કમ બેક' નામની જીવનકથા પ્રગટ થઈ તે પછી તેઓ આપણે ત્યાં જાણીતા બન્યા. ૧૯૪૬માં વી. શાંતારામે 'ડો. કોટણીસ કી અમર કહાની' ફિલ્મ બનાવી અને મુખ્ય ભૂમિકામાં એક્ટિંગ પણ કરી. (યુ ટયૂબ પર આ આખી ફિલ્મ અવેલેબલ છે.) આપણાં સ્કૂલી પાઠયપુસ્તકોમાં એમના વિશે પાઠ ઉમેરાયા, એમની સ્મૃતિમાં ટપાલ ટિકિટો બહાર પડી, પણ વક્રતા એ છે કે આપણે ત્યાં ડો. કોટણીસને ક્રમશઃ વીસરાઈ રહૃાા છે, જ્યારે ચીનમાં આજની તારીખેય એમને ખૂબ આદરપૂર્વક યાદ કરવામાં આવે છે.
૨૦૦૯માં ચીનમાં થયેલા એક ઇન્ટરનેટ સર્વેમાં ચીનની ધરતી પર ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી બજાવનારા સૌથી પ્રભાવશાળી દસ વિદેશીઓની સૂચિમાં ડો. કોટણીસનું નામ મુકાયું હતું. ચીનના સર્વોચ્ચ રાજકીય વડા ભારતની મુલાકાતે આવે છે ત્યારે શક્ય હોય ત્યાં સુધી ડો. કોટણીસના પરિવારના મુલાકાત જરૂર લે છે. ૧૯૫૦થી ૨૦૧૪ દરમિયાન સાત વખત ચીનના પ્રીમિયર અથવા પ્રેસિડેન્ટ ડો. કોટણીસના પરિવારજનોને મળવા સામે ચાલીને એમને ઘરે જઈ ચૂક્યા છે. ડો. કોટણીસનાં ૯૦ વર્ષ વટાવી ચૂકેલાં બહેન મનોરમા કોટણીસે છેલ્લે કહેલું કે સાત-સાત દાયકાથી જે રીતે ચીનના વડાઓ મારા ભાઈને યાદ કરીને છેક અમારા ઘર સુધી આવવાનું કષ્ટ લેતા આવ્યા છે તે હકીકત જ અમને અભિભૂત કરી દે છે.
ચીનની ધરતી પર ડો. કોટણીસની અંતિમ વિદાય અપાઈ રહી હતી ત્યારે કરુણ મરશિયા ગવાઈ રહૃાા હતા. શું હતા તેના શબ્દો?
"તું હિન્દ મહાસાગરનો હૂંફાળો કિનારો છોડીને અમારે ત્યાં આવ્યો
ઉત્તર ચીનની ઠંડીનો સામનો કર્યો.
ચીનની ચાર-ચાર પાનખરની ઋતુ તેં જોઈ
પણ ઓહ! પેલી લાંબી રાત્રિને અંતે
તારા જીવનરસનું ઝરણું સુકાઈ ગયું.
ઓહ! કોમરેડ કોટણીસ! અમારા વહાલા...
તારી છબી હંમેશાં અમારી આંખોની સામે રહેશે
તારી સ્મૃતિ હંમેશાં અમારાં હૃદયમાં કોતરાયેલી રહેશે."

0 0 0