Monday, June 30, 2014

હૉલીવૂડ હન્ડ્રેડ : ફિલ્મ ૭૭ : મેનહટન


Mumbai Samachar - Matinee - 27 June 2014 

હૉલીવૂડ હન્ડ્રેડ : મરતાં પહેલાં જોવી પડે એવી ૧૦૦ વિદેશી ફિલ્મો


વૂડી એલન બડા એડિક્ટિવ માણસ છે. એમની ફિલ્મોને વીણી વીણીને જોવાનો રીતસર ચસકો લાગી જાય છે. રોમેન્ટિક કોમેડી બનાવવામાં એમણે મહારત હાંસલ કરી છે. વૂડીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન પામતી ‘મેનહટન’માં પ્રેમના રમૂજી શેડ્ઝ ઉપરાંત એકલતા અને અધૂરપની લાગણી પણ સરસ ઊભરી છે.

 ફિલ્મ 78 : મેનહટન



મૈંને પ્યાર ક્યૂં કિયા?


વૂડી એલનની ‘ઍની હૉલ’ ફિલ્મ વિશે આપણે વિગતવાર વાત કરી ચૂક્યા છીએ. પ્રચુર માત્રામાં ફિલ્મો બનાવતા આ વિચક્ષણ અમેરિકન ફિલ્મમેકરની ઑર એક ક્લાસિક અને જલસો પડી જાય તેવી ફિલ્મ વિશે આજે વાત કરીએ.

ફિલ્મમાં શું છે?

પાક્કો ન્યૂયોર્કવાસી આઈઝેક ડેવિસ (વૂડી એલન) ફિલ્મનો મુખ્ય નાયક છે. ટીવી પર કોમેડી સિરિયલો લખે છે. ટિપિકલ વૂડી એલન ફિલ્મોની જેમ આમાં પણ નાયકને ખૂબ બોલવાની, સતત બોલતા રહેવાની આદત છે. ૪૨ વર્ષની ઉંમરમાં એના બબ્બે વાર ડિવોર્સ થઈ ચૂક્યા છે. એક સંતાન પણ છે જે પહેલી પત્નીની સાથે રહે છે. બીજી પત્ની જિલ (મેરિલ સ્ટ્રીપ) ઓચિંતા લેસ્બિયન નીકળી.

પોતાની પ્રેમિકા ખાતર એણે આઈઝેકને છોડી દીધો છે. આટલું જાણે ઓછું હોય તેમ જિલ એક આત્મકથનાત્મક પુસ્તક લખી રહી છે, જેનું ટાઈટલ રાખ્યું છે - ‘મેરેજ, ડિવોર્સ એન્ડ સેલ્ફહૂડ’. એમાં એ આઈઝેક સાથેની સેક્સલાઈફ સહિતની બધ્ધેબધ્ધી વાતોના વટાણા વેરી દેવાની છે. આઈઝેક એને બહુ સમજાવે છે કે તું આપણી, ખાસ તો મારી પર્સનલ લાઈફના આમ જાહેરમાં ઘજાગરા કરવાનુું રહેવા દે, પણ જિલ સાંભળે તોને.

                                            



શું બબ્બે ડિવોર્સ પછી આઈઝેક હવે સંબંધોથી દૂર રહે છે? ના રે ના. એને ટ્રેસી (મેરીલ હેમિંગ્વે) નામની સરસ મજાની ગર્લફ્રેન્ડ પણ છે જે એના કરતાં પચ્ચીસ વર્ષ નાની છે. સત્તર વર્ષની ટ્રેસી હજુ તો હાઈસ્કૂલમાં ભણે છે. એવું નથી કે આઈઝેક એના ભોળપણનો ગેરલાભ ઉઠાવી રહ્યો છે. એ સતત ટ્રેસીને કહ્યા કરે છે કે તું તારી ઉંમરના છોકરાઓ સાથે હર-ફર, એમની સાથે દોસ્તી કર, તને લંડનની એક્ટિંગ સ્કૂલમાં એડમિશન લેવામાં રસ છે તો એમ કર, કારણ કે આપણી રિલેશનશિપનું કોઈ ભવિષ્ય નથી. જોકે ટ્રેસી આ સંબંધમાં બહુ ખુશ છે. એને બીજા છોકરાઓમાં રસ લેવાની જરાય જરૂર લાગતી નથી.

આઈઝેકનો એક પ્રોફેસર દોસ્ત છે, યેલ (માઈકલ મર્ફી). બન્ને બાળપણના મિત્રો છે. યેલને એમિલી નામની સુંદર અને સમજદાર પત્ની છે, છતાંય એ મેરી (ડિએન કીટન) નામની ડિવોર્સી સાથે એકસ્ટ્રામેરિટલ અફેર ચલાવે છે. મેરીની પહેલાં પણ એ બીજી મહિલાઓ સાથે લફરાં કરી ચૂક્યો છે. એમિલી પતિનાં કારનામાં જાણે છે, પણ કોમ્પ્રોમાઈઝ કરીને લગ્નજીવન ટકાવી રાખવામાં એને ખાસ કંઈ વાંધો નથી.

                                             




એક વાર આઈઝેક-ટ્રેસી અને યેલ-મેરી કશેક આકસ્મિકપણે ભેગાં થઈ જાય છે. મેરી એક નંબરની સ્યુડો-ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ મહિલા છે. એ સાહિત્ય, કળા, ફિલોસોફી અને ઈતિહાસની ઊંચી ઊંચી, અઘરી અઘરી અને માથામેળ વગરની વાતો કર્યા કરશે. આઈઝેક એનાથી કંટાળી જાય છે. એ પોતાની ટીનેજ ગર્લફ્રેન્ડને કહે છે પણ ખરો કે યેલ કાયમ આવી વિચિત્ર બાઈઓ તરફ જ શા માટે એટ્રેક્ટ થતો હશે?

આઈઝેક ચક્રમ જેવી કોમેડી સિરિયલો લખીને ત્રાસી ગયો છે. એક વાર તોરમાં આવીને એ નોકરી છોડી દે છે. આ બાજુ શાદીશુદા યેલ પોતાની પ્રેમિકા સાથે બ્રેક-અપ કરી લે છે. એ આઈઝેકને કહે છે કે મેરી સાથે હવે મારે કોઈ સંબંધ નથી, તું શું કામ એની સાથે દોસ્તી કરતો નથી? મેરીને તારા માટે માન છે. આઈઝેક અને મેરી ધીમે ધીમે હળવામળવાનું શરુ કરે છે.

મેરી ફર્સ્ટ ઈમ્પ્રેશન જરાય સારી નહોતી પડી, પણ પછી ધીમે ધીમે દોસ્તી થતી જાય છે. આઈઝેક એની સાથે કલાકો સુધી નોનસ્ટોપ વાતો કરતો રહે છે. મેરી સાથે રિલેશનશિપ આગળ વધારી શકાય છે એવું લાગતા એ ટીનેજ ટ્રેસીને એક વાર નિખાલસતાપૂર્વક કહી દે છે કે મારી લાઈફમાં હવે કોઈક છે. આપણે હવે સંંબંધ પર પૂર્ણવિરામ મૂકીએ. ટ્રેસી રડી પડે છે. આઈઝેક એને સમજાવે છે કે તને શરૂઆતમાં અઘરું લાગશે, પણ તું દુનિયા એક્સપ્લોર કરીશ એટલે એટલા સરસ-સરસ લોકો મળશે કે તું મને જરાય મિસ નહીં કરે.

                                              



મેરી હવે આઈઝેકની સાથે રહેવા લાગે છે. મેરી એકાદ વાર ચેતવે પણ છે કે હું ડિફિકલ્ટ સ્ત્રી છું, મારી સાથે રિલેશનશિપ બાંધવી સહેલી નથી. એક વાર યેલ એકાએક મેરીને ફોન કરે છે: મારે તને મળવું છે. યેલ અને મેરી બન્નેને હવે લાગે છે કે આપણે બ્રેકઅપ કરીને ખોટું કરી નાંખ્યું, આપણે તો હજુય એકબીજાના પ્રેમમાં છીએ. મેરી આઈઝેકને સાચેસાચું કહી દે છે. આઈઝેકને ઝટકો લાગે છે. એ યેલ સાથે ઝઘડી પડે છે. યેલ કહે છે: પણ મેરી તારા પહેલાં મારી ગર્લફ્રેન્ડ છે, એની સાથે તારી ઓળખાણ મેં જ તો કરાવી હતી!

તરછોડાયેલા આઈઝેકને પાછી પોતાની ટીનેજ ગર્લફ્રેન્ડ સાંભરે છે. એને થાય છે કે ટ્રેસી જ બેસ્ટ છે. એને અળગી કરીને મેં ભયંકર ભૂલ કરી નાખી છે. એ ગાંડાની જેમ દોડતો દોડતો ટ્રેસીના ઘરે જાય છે. એ હવે અઢાર વર્ષની થઈ ગઈ છે. ટ્રેસી બેગબિસ્તરાં સાથે ટેક્સીમાં બેસીને એરપોર્ટ તરફ રવાના થાય એટલી જ વાર છે. આઈઝેક ઘાંઘો થઈને કહે છે કે આઈ એમ સોરી. તું પ્લીઝ, લંડન જવાનું માંડી વાળ. ટ્રેસી કહે છે: પણ મેં ઓલરેડી એડમિશન લઈ લીધું છે, લંડનમાં ભાડાનું મકાન નક્કી કરી નાંખ્યું છે... અને હું ક્યાં કાયમ માટે લંડન જઈ રહી છું. છ મહિનામાં તો પાછી આવી જઈશ. આપણે એકબીજાને પ્રેમ કરતા હોઈએ તો છ મહિના દૂર રહેવાથી શું ખાટુંમોળું થઈ જશે? આઈઝેક કહે છે: ના ના, છ મહિનામાં તો ઘણું બધું થઈ શકે છે. તું કેટલાય જુવાનિયાઓના સંપર્કમાં આવીશ, એક્ટરોને મળીશ, ડિરેક્ટરોને મળીશ. ટ્રેસી કહે છે: હું કરપ્ટ નહીં થાઉં... અને તારે માણસો પર ભરોસો કરતાં શીખવું પડશે, આઈઝેક.

ટ્રેસી લંડન જતી રહે છે. અનિશ્ર્ચિતતા અને અસલામતી વચ્ચે આઈઝેક પાછો એકલોઅટૂલો થઈ જાય છે...

કથા પહેલાંની અને પછીની


જે ફિલ્મ બનાવીને એના ડિરેક્ટર-રાઈટરને ભયંકર અસંતોષ રહી ગયો હોય અને ફિલ્મ બહુ જ ખરાબ બની છે એવું પોતે દૃઢપણે માનતા હોય તે જ ફિલ્મ આગળ જતાં ઓલટાઈમ ગ્રેડ ફિલ્મોની જુદી જુદી સૂચિઓમાં સ્થાન પામે, એવું બને? ચોક્કસ બને.‘મેનહટન’ના કિસ્સામાં આવું જ થયું છે. ૧૯૭૭માં ‘ઍની હૉલ’ નામની ઓસ્કરવિનિંગ ફિલ્મ બનાવી ચૂકેલા વૂડી એલને બે વર્ષ પછી ‘મેનહટન’ બનાવી. આ ફિલ્મથી તેઓ એટલા અસંતુષ્ટ હતા કે એમણે યુનાઈટેડ આર્ટિસ્ટ્સ સ્ટુડિયોના માલિકોને કહી દીધું હતું કે તમે આ ફિલ્મને રિલીઝ કર્યા વિના માળિયે ચડાવી દો, આના બદલામાં હું તમને બીજી કોઈ સારી ફિલ્મ મફતમાં ડિરેક્ટ કરી આપીશ! મજા જુઓ. વૂડીની ખુદની સૌથી અપ્રિય ફિલ્મ બોક્સઓફિસ પર સૌથી વધારે સફળ થઈ. વર્ષો સુધી વૂડી કહેતા રહ્યા કે મને હજુય સમજાતું નથી કે ‘મેનહટન’ કેવી રીતે ચાલી ગઈ!


                                            


વૂડી એલન નખશિખ ન્યૂયોર્કપ્રેમી માણસ છે. તેઓ પોતાના ફેવરિટ શહેરને એકદમ ક્લાસી રીતે શૂટ કરવા માગતા હોવાથી ફિલ્મ બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઈટમાં શૂટ કરવાનો નિર્ણય લીધો. ફિલ્મમાં ન્યૂયોર્કના કેટલાંય લેન્ડમાર્કસનો લોકેશન તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ફિલ્મ રિલીઝ થઈ પછી ૧૭ વર્ષની છોકરીને પોતાના બાપની ઉંમરના પુરુષના પ્રેમમાં પડેલી દેખાડી છે તે બદલ થોડીઘણી ટીકા જરૂર થઈ હતી. ‘ઍની હૉલ’ દરમિયાન વૂડી એલન અસલી જીવનમાં સ્ટેસી નેલકીન નામની ટીનેજ એક્ટ્રેસના પ્રેમમાં પડી ચૂક્યા હતા. એ બન્ને વચ્ચે પણ પચ્ચીસ વર્ષનો ગાળો હતો. તેમનો રોમાન્સ બે વર્ષ ટકેલો. ટ્રેસીનું પાત્ર આ સ્ટેસી પરથી જ આવ્યું છે. ટ્રેસીની ભૂમિકામાં વૂડીની ઈચ્છા જુડી ફોસ્ટરને લેવાની હતી, પણ આખરે મેરીલ હેમિંગ્વે નામની ટીનેજ એક્ટ્રેસને કાસ્ટ કરવી પડી. તરુણી હોવા છતાં મોટેરાઓ કરતાં વધારે મેચ્યોરિટી અને ઊંડાણ ધરાવતી ટ્રેસીનું પાત્ર મેરીલે બહુ જ સહજતાથી ભજવ્યું છે. તેથી જ તો એ બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસનો ઓસ્કર જીતી ગઈ. એ વર્ષે બેસ્ટ એકટ્રેસનો એવૉર્ડ મેરિલ સ્ટ્રીપને ‘ક્રેમર વર્સસ ક્રેમર’ માટે મળ્યો હતો. મેરિલે ‘મેનહટન’માં વૂડીની લેસ્બિયન એક્સ-વાઈફનો રોલ પણ કર્યો છે. જોકે આમાં એણે અભિનયના કોઈ અજવાળાં પાથરવાના નહોતા. એના ભાગે ચારેક સીન માંડ આવ્યાં છે. ૧૯૭૯માં મેરિલ સ્ટ્રીપની એક ઑર ફિલ્મ રિલીઝ થઈ હતી- ‘ધ સિડક્શન ઓફ જા ટાઈનેન’. મેરી બનેલી ડિએન કીટન સાથે વૂડીએ કુલ આઠ ફિલ્મો કરી છે. વૂડી એલન બધી ફિલ્મોમાં વૂડી એલન જ હોય છે અને તેઓ દર વખતે એકનું એક પાત્ર ભજવ્યા કરે છે એવું હંમેશાં કહેવાતું રહ્યું છે. વાતમાં તથ્ય છે. રાઈટર-એક્ટર વૂડી એલનમાં આંખો ચાર થઈ જાય એવી વર્સેેટાલિટી નથી જ. છતાંય સ્ક્રીન પર વૂડીને જોવાનો ક્યારેય કંટાળો આવતો નથી. બલકે, એમનું બંધાણ થઈ જાય છે. અમિતાભ બચ્ચનને વર્ષો સુધી એન્ગ્રી યંગ મેનના અવતારમાં જોઈને આપણે થાકતા નહોતા, એમ.

                                           



વૂડી એલન આ ફિલ્મને પોતાની આગલી ફિલ્મો ‘ઍની હૉલ’ અને ‘ઈન્ટીરિઅર્સ’ની ભેળપુરી જેવી ગણાવે છે. ભેળપુરી ખરેખર ખૂબ ટેસ્ટી છે. ક્યારેક ખડખડાટ હસાવી દે તો ક્યારેક મરકાવી દે તેવા મસ્તમજાના ડાયલોગ્ઝ અને સ્માર્ટ વનલાઈનર્સ સૌથી મોટો પ્લસ પોઈન્ટ છે (ફિલ્મ જોતી વખતે સબટાઈટલ્સનું ઓપ્શન ઑન રાખવાનું છે). ફિલ્મના પ્લોટ પરથી ધારો કે બોક્સઓફિસ પર ચાલે એવી કોમેડી હિન્દી ફિલ્મ બનાવવાનું નક્કી થાય અને ડિરેકશન અનીસ બઝમી પ્રકારના મેકરને સોંપવામાં આવે તો તે કેવી બને? મોટે ભાગે તો સ્થૂળ અને વાહિયાત. વૂડીએ ‘મેનહટન’માં ઝીણું નક્શીકામ કર્યું છે. તે માત્ર ટાઈમપાસ રોમેન્ટિક-કોમેડી બનીને અટકી જતી નથી. એમાં માનવસ્વભાવની વિચિત્રતાઓ અને લાક્ષણિકતાઓ ભારે ખૂબસૂરતીથી ઝિલાઈ છે. અહીં પ્રેમ કરતાં ખાસ તો એકલતા અને અધૂરપની વાત છે. ફિલ્મ નથી ક્યારેય સેન્ટિમેન્ટલ બનતી કે નથી કોમિક દૃશ્યોમાં ક્યારેય લાઉડ બનતી. વળી, ન્યાયાધીશ બનીને નૈતિક મૂલ્યો વિશે કોઈ ઉપદેશ આપવાની ચેષ્ટા પણ થઈ નથી.

ફિલ્મ ન જોઈ હોય તો ખાસ જોજો. અગાઉ કહ્યું તેમ, વૂડી એલન એડિક્ટિવ છે. ‘મેનહટન’ જોયા પછી તમે વૂડી એલનની બીજી ફિલ્મોને વીણી વીણીને જોવાનો ચસકો લાગી જાય તો કહેતા નહીં કે અમે તમને ચેતવ્યા નહોતા!


‘મેનહટન’ ફેક્ટ ફાઈલ 

ડિરેક્શન : વૂડી એલન    



સ્ક્રીનપ્લે : વૂડી એલન - માર્શલ બ્રિકમેન

કલાકાર : વૂડી એલન, ડિએન કીટન, મેરીલ હેમિંગ્વે, માઈકલ

મર્ફી, મેરિલ સ્ટ્રીપ

રિલીઝ ડેટ : ૨૫ એપ્રિલ ૧૯૭૯

મહત્ત્વના એવૉર્ડ્ઝ : બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસ (મેરીલ હેમિંગ્વે) માટેનો ઓસ્કર એવૉર્ડ, બેસ્ટ સ્ક્રીનપ્લે માટેનું ઓસ્કર નોમિનેશન

મલ્ટિપ્લેક્સ : સોચો કભી ઐસા હો તો ક્યા હો...


Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 29 June 2014


મલ્ટિપ્લેક્સ 
ધારો કે ૧૯૮૦ના દાયકાના પ્રારંભમાં અમિતાભ બચ્ચનને ટક્કર આપવાનું કૌવત ધરાવતા એકમાત્ર સુપરસ્ટાર વિનોદ ખન્નાએ અણધારી નિવૃત્તિ ન લઈ લીધી હોત તો? ધારો કે 'એક દૂજે કે લિએ'ની સુપરડુપર સફળતા પછી કમલ હાસને મુંબઈમાં સેટલ થઈને માત્ર અને માત્ર હિન્દી સિનેમા પર ફોકસ કર્યું હોત તો? તો બોલિવૂડનો સ્ક્રીન પ્લે કદાચ સાવ જુદી જ રીતે લખાયો હોત!

'જો' અને 'તો' દુનિયા બડી રોમાંચક હોય છે. જીવનમાં એકને બદલે બીજી ઘટના બને તો કેવળ આપણી જ નહીંક્યારેક બીજાઓના જીવનની ભૂગોળ પણ બદલાઈ જતી હોય છે. સહેજ અમથું કોમ્બિનેશન બદલાય ને કંઈકેટલીય જિંદગીના આકારોમાં ફેરફાર થઈ જતો હોય છે. અમિતાભ બચ્ચન આપણને સૌને પ્યારા છે. ૭૫ વર્ષના દાદાજીથી ૪૦ વર્ષના પુત્ર૧૦ વર્ષના પૌત્ર સુધીની જનરેશનને અમિતાભનું આકર્ષણ છે. આજે જ્યારે એમની અને એમના સમકાલીનોનો આખો કરિયરગ્રાફ આપણી આંખ સામે છે ત્યારે એક કલ્પના કરવાનું મન થાય છે.
ધારો કે ૧૯૮૦ના દાયકામાં અમિતાભ બચ્ચનને ટક્કર આપવાનું કૌવત ધરાવતા એકમાત્ર સુપરસ્ટાર વિનોદ ખન્નાએ અણધારી નિવૃત્તિ ન લઈ લીધી હોત તો? અને ધારો કે 'એક દૂજે કે લિએ'ની સુપરડુપર સફળતા પછી કમલ હાસને મુંબઈમાં સેટલ થઈને માત્ર અને માત્ર હિન્દી સિનેમા પર ફોકસ કર્યું હોત તો? તો બોલિવૂડનો સ્ક્રીન પ્લે કદાચ સાવ જુદી જ રીતે લખાયો હોત!
વાતને વિગતે સમજવા સમયચક્રને ઊલટું ઘુમાવીને ૧૯૮૦ના વર્ષમાં પ્રવેશીએ. ૩૮ વર્ષના અમિતાભની કરિયર શિખર પર છે. તેઓ મેગાસ્ટાર તરીકે ક્યારના પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂક્યા છે. આ વર્ષે એમની ચાર ફિલ્મો આવે છે- 'દો ઔર દો પાંચ','રામ બલરામ', 'દોસ્તાના' અને 'શાન'. વિનોદ ખન્ના એમના કરતાં ચાર વર્ષ નાના. બચ્ચન સાથે એમણે ઘણી ફિલ્મો કરી છે અને કેટલીય વાર એવું બન્યું છે કે બચ્ચનને ટક્કર આપીને રીતસર માત કર્યા હોય. વિનોદ ખન્નાનો કરિશ્મા પણ ગજબનો છે. ઇન્ડસ્ટ્રીમાં બચ્ચનને હંફાવી શકે એવું કોઈ હોય તો એક વિનોદ ખન્ના જ છેએવું સૌ કોઈ માને છે. ૧૯૮૦માં વિનોદ ખન્નાની બે સુપરહિટ ફિલ્મો તરખાટ મચાવે છે - 'કુરબાનીઅને 'ધ ર્બિંનગ ટ્રેન'. પુરુષો 'કુરબાની'ની બિકીનિધારી ઝિનત પર ગાંડા ગાંડા થઈ ગયા છેતો મહિલાઓ સુપર હેન્ડસમ વિનોદ ખન્નાની મર્દાના અપીલ પર ફિદા છે.

બચ્ચન-ખન્નાની આ ફિલ્મોની અસર વચ્ચે ૫ જૂન, ૧૯૮૧ના શુક્રવારેકમલ હાસન નામનો સાઉથ ઇન્ડિયન હીરો હિન્દી સ્ક્રીન પર ત્રાટકે છે. 'એક દૂજે કે લિએ'નાં અફલાતૂન ગીતો અને ટ્રેજિક લવસ્ટોરી યંગસ્ટર્સ પર ભૂરકી છાંટે છે. ૧૯૮૧માં એક બાજુ કમલ હાસન નામના ૨૭ વર્ષના આ જુવાનિયાની ચારે બાજુ ચર્ચા છે તો બીજી બાજુઅમિતાભ એ જ વર્ષે જક્કાસ ફિલ્મોની હારમાળા સર્જી દે છે- 'લાવારિસ', 'નસીબ', 'સિલસિલા', 'યારાના', 'કાલિયા' અને 'બરસાત કી રાત'. આ તમામ ફિલ્મો એક જ વર્ષમાં રિલીઝ થાય છે! વિનોદ ખન્નાની માત્ર બે ફિલ્મો આવે છે - 'એક ઔર એક ગ્યારહ' અને બીજી ટીના મુનિમ સાથેની 'ખુદા કસમ'. આ બેમાંથી એકેય ફિલ્મ આપણને યાદ નથી.
વિનોદ ખન્નાની ઉદાસીનતા ઇન્ડસ્ટ્રીને અને ચાહકોને એકસરખી અકળાવી રહી છે. "હું રિટાયર થવા માગું છું" એવી ચોંકાવનારી ઘોષણા એમણે વર્ષો પહેલાં કરી દીધી હતી. સુપર સક્સેસગ્લેમરસ લાઇફસ્ટાઇલપૈસો, નામ અને સરસ મજાનો પરિવાર આ બધું એની પાસે છેપણ એમના જીવને સંતોષ નથી. એમને એક જ બાબત માનસિક શાંતિ આપી શકે છે - ઓશો રજનીશનું સાંનિધ્ય. અમિતાભનો એકમાત્ર હરીફ ઇન્ડસ્ટ્રી અને ઘરબાર છોડીને પૂરાં પાંચ વર્ષ માટે ઇન્ડસ્ટ્રીમાંથી ગાયબ થઈ જાય છે! કમલ હાસન એક પાવરહાઉસ પરફોર્મર છેએ દક્ષિણ ભારત જાણતું હતું. 'એક દૂજે કે લિએપછી આખું ભારત પણ જાણવા લાગ્યું. સૌએ માની લીધું કે હિન્દી ફિલ્મોમાં અબ કમલ હાસન કી નીકલ પડી. એક વિકલ્પ હતોઆટલી સરસ શરૂઆત પછી સાઉથનું કામકાજ સમેટીનેબિસ્તરા-પોટલાં બાંધીને મુંબઈ સેટલ થઈ જવાનોતમિલ ફિલ્મોની તુલનામાં અનેકગણું વધારે ઓડિયન્સ આપતી હિન્દી ફિલ્મોને પ્રાયોરિટી આપવાનો. બીજો વિકલ્પ હતોદહીં-દૂધ બન્નેમાં પગ રાખવાનો. કમલ બીજો વિકલ્પ પસંદ કરે છે. 'એક દૂજે કે લિએ' પછીના દોઢ વર્ષમાં કમલની બે જ હિન્દી ફિલ્મો આવે છે - 'સનમ તેરી કસમ' અને પૂનમ ધિલ્લોન સાથેની 'યે તો કમાલ હો ગયા'. આમાંની પહેલી ફિલ્મ હિટ થાય છેએનાં ગીતો તો આજેય હિટ છેપણ બીજી ફિલ્મ ફ્લોપ જાય છે. આ બે પિક્ચરની સામે કમલ દક્ષિણમાં કેટલી ફિલ્મો કરે છેઅગિયાર ફિલ્મો. મતલબ કે ૧૯૮૨માં કમલની કુલ ૧૩માંથી બે જ ફિલ્મો હિન્દી છે.
Vinod Khanna with his guru, Osho Rajneesh 

પછીનું વર્ષ. વિનોદ ખન્નાનું ઓશોગમન થઈ ગયું છે એટલે બચ્ચનબાબુને મોકળું મેદાન મળી ગયું છે. ૧૯૮૨માં તેઓ અડધો ડઝન ફિલ્મોનો ખડકલો કરી દે છે- 'સત્તે પે સત્તા', 'બેમિસાલ', 'દેશપ્રેમી', 'નમકહલાલ', 'ખુદ્દાર' અને 'શક્તિ'. આમાંની મોટાભાગની ફિલ્મો હિટ છે.
૧૯૮૩. કમલ હાસનને દક્ષિણની ફિલ્મોથી છેડો નથી જ ફાડવો. આ વષે એમની કુલ ૮ ફિલ્મો રિલીઝ થાય છેજેમાંથી બે જ હિન્દી છે - 'ઝરા સી જિંદગી' અને 'સદમા'. ફિલ્મ ગમે તેટલી સારી હોય પણ બોક્સઓફિસ પર ધમાલ ન મચાવે ત્યાં સુધી એ ઝળકતી નથી. 'સદમા'ના કેસમાં એવું જ થયું. મતલબ કે 'એક દૂજે કે લિએ'નાં અઢી વર્ષ પછી પણ કમલ હસનના બાયોડેટામાં સાધારણ 'સનમ તેરી કસમ'ને બાદ કરતાં એક પણ હરખાઈ જવાય એવી સુપરહિટ ફિલ્મ ઉમેરાતી નથી. બોલિવૂડ અને કમલ હાસનની કુંડળી મળતી નથી કાં તો હિન્દી ફિલ્મમેકરોને આટલા ટેલેન્ટેડ એક્ટરનો વ્યવસ્થિત ઉપયોગ કરવા આવડયો નહીં અથવા કમલની હિન્દી સિનેમામાં કમાલ કરી બતાવવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા ઓછી પડી. કદાચ આ બન્ને વાત સાચી છે. ૧૯૮૩માં અમિતાભની ચાર ફિલ્મો આવે છે- 'નાસ્તિક', 'મહાન', 'પુકાર' અને 'કુલી'. અમિતાભની લોકપ્રિયતા કેટલી ખતરનાક છે એનો પાક્કો અંદાજ 'કુલી'ના અકસ્માત પછી સૌને મળી જાય છે.

૧૯૮૪માં કમલ હાસનની ચાર ફિલ્મો આવે છે - 'એક નઈ પહેલી', 'યાદગાર', 'રાજતિલક' અને 'કરિશ્મા'. ફરી પાછી એ જ જૂની કહાણી. આ વર્ષે પણ કમલ હાસન ન કશો કરિશ્મા કરી શક્યા કે ન યાદગાર ફિલ્મ આપી શક્યા. ૧૯૮૫માં 'ગિરફ્તાર'માં કમલ - બચ્ચન - રજનીકાંતની ત્રિપુટી છે. 'સાગર' અફલાતૂન ફિલ્મ હતી, પણ અગેન, બોક્સઓફિસ પર ન ચાલી. 'દેખ કે પ્યાર તુમ્હારા'નામની ફાલતુ ફિલ્મ પણ આ જ વર્ષે આવી ગઈ. કમલ કંટાળી ગયા. હિન્દી ફિલ્મોમાં ધાર્યું પરિણામ આવતું નહોતું એટલે તેમણે મુંબઈમાં ખોટાં હવાતિયાં મારવાનું બંધ કરીને દક્ષિણ પર જ સંપૂર્ણપણે ધ્યાન એકાગ્ર કરવાનું નક્કી કર્યું. ૧૯૮૨થી ૧૯૮૫ દરમિયાન કમલ હાસનની કુલ ૩૭ ફિલ્મોમાંથી ૧૧ ફિલ્મો હિન્દી હતી. પછી આ આંકડો શૂન્ય થઈ ગયો. પછી છેક બાર વર્ષે, ૧૯૯૭માં 'ચાચી ૪૨૦' કરી. વચ્ચે એક 'પુષ્પક' આવી ગઈ, પણ એ મૂંગી ફિલ્મ હતી.
નિરાશા બચ્ચનના નસીબમાં પણ લખાયેલી હતી. ૧૯૮૪થી ૧૯૮૭માં તેમણે રાજકારણ અજમાવી જોયુંપણ બોર્ફોર્સનો ડાઘ લઈને પાછા ફરવું પડયું. આ બાજુ ઓશોનો પાંચ વર્ષ સત્સંગ કરીને ૪૧ વર્ષના વિનોદ ખન્નાએ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં પુનરાગમન કર્યું. ૧૯૮૭માં આવેલી 'ઇન્સાફ' એમની કમબેક ફિલ્મ બની, જે હિટ થઈ. ૧૯૮૮માં બિગ બીએ 'શહેનશાહ'થી કમબેક કર્યું. તે પછી બચ્ચનની ભયાનક ખરાબ ('ગંગા જમુના સરસ્વતી', 'તુફાન', 'જાદુગર') અને ખન્નાની ઠીકઠાક ફિલ્મો ('દયાવાન', 'રિહાઈ', 'ચાંદની', 'બટવારા' વગેરે) આવતી રહી. જોકે, હવે સ્પર્ધાનું તત્ત્વ રહ્યું નહોતુંકેમ કે પેઢી બદલાઈ ચૂકી હતી. 
૧૯૮૩માં અનિલ કપૂર અને જેકી શ્રોફ બન્નેની ગ્રાન્ડ એન્ટ્રી થઈ ચૂકી હતી. અનિલ કપૂરની ‘વોહ સાત દિન’ અને જેકી શ્રોફની ‘હીરો’ આ વર્ષે રિલીઝ થઈ. ૧૯૮૮માં એક ક્યૂટ ક્યૂટ ચોકલેટી હીરોએ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તોફાન મચાવ્યું. એ નવાનિશાળિયાનું નામ હતુંઆમિર ખાન ('કયામત સે કયામત તક'). પછીનાં વર્ષે ઔર એક જુવાનિયાએ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ઉપાડો લીધો - સલમાન ખાન ('મૈંને પ્યાર કિયા'). એ બન્ને ઠરીઠામ થઈ રહ્યા ત્યાં શાહરુખ નામના ત્રીજા ખાને એન્ટ્રી મારી ('દીવાના', ૧૯૯૨). આ નવી જનરેશનના હીરો હતાજે ભવિષ્યમાં સુપરસ્ટાર બનવાના હતા.

ફરી પાછા મૂળ વાત પર પાછા ફરીએ. અમિતાભ નસીબના બળિયા છે એ તો નક્કી. વિનોદ ખન્ના અને કમલ હાસને બોલિવૂડ પરથી ફોકસ દૂર ન થવા દેવાના નિર્ણય લીધા હોત તો આ બન્ને જણા અમિતાભના અત્યંત સમાંતર શક્તિશાળી પાવર સેન્ટર તરીકે ઊભર્યા હોત એ તો નક્કી. ખેરફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સફળતાનું કોઈ ગણિત નથી. આખો મામલો 'જોઅને 'તો'નો છે... અને ક્યારેક 'જો-તો'ની સાપસીડી રમવાની મોજ પડે છે!
શો-સ્ટોપર
"તુમ્હારા બાપ અપને ગુરુ કે સાથ ભાગ ગયા..." - હું રજનીશ પાસે જતો રહ્યો ત્યારે સૌ મારા દીકરાઓને આવું કહીને ટોન્ટ મારતા હતા. મારા વિશે લોકો કંઈ પણ બોલેમને ફરક નહોતો પડતોપણ મારા દીકરાઓની તકલીફ મને અકળાવતી હતી.
- વિનોદ ખન્ના

Saturday, June 28, 2014

ટેક ઓફ : હું અને મારો માંહ્યલો


Sandesh - Ardh Saptahik Purty - 25 June 2014
ટેક ઓફ
એવી બીજી કઈ બાબત છે જેના પર જાણે કે મારું આખું અસ્તિત્વ ટકી રહ્યું છે? સંબંધો, કરિયર, સંપત્તિ, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા? એવું શું છે જેને હું બિલકુલ ગુમાવી શકું તેમ નથી? ધારો કે એ વસ્તુ જતી રહે તો હું શું કરું?

શું કોઈ તમને તમારી જાત વિશે, તમારા જીવન વિશે પ્રશ્નો પૂછે તો તમે અકળાઈ જાઓ છો, ગૂંચવાઈ જાઓ છો? બ્લેન્ક થઈ જાઓ છો?ભલે થઈ જતા. આજે તો સવાલોની ઝડી વરસાવી દેવી છે. આ પ્રશ્નો દર્પણ જેવા છે. જો પૂરી સચ્ચાઈ અને પ્રામાણિકતા જાળવશો તો આ ઉત્તરોમાં તમારું અસલી વ્યક્તિત્વ ઊપસતંુ જશે. તમારા મૂલ્યવાન અને ખૂબસૂરત માંહ્યલા પર ચડી ગયેલાં ધૂળનાં આવરણ દૂર થતાં જશે. જવાબો શાંતિથી, સમજી વિચારીને આપવાના છે. તેને તમારા પૂરતા જ રાખવાના છે, કોઈની સાથે શેર કરવાની જરૂર નથી. તો યે રહા પહલા પશ્ન...
(૧) મારી જિંદગીનું મિશન

  • શું હું એ અવસ્થામાં પહોંચી ગયો છું (અથવા પહોંચી ગઈ છું) કે જ્યાં મને મારા જીવવાનો ખરો ઉદ્દેશ અને મારું સાચું જીવનકર્મ સમજાવા માંડયાં હોય?
  • શું હું મારી ભીતર આત્મસંતોષની અનુભૂતિ કરી શકું છું?
  • શું હું મારા પ્રત્યેક દિવસને અર્થપૂર્ણ બનાવી શકું છું?

(૨) હું અને મારો ઈગો

  • શું હું સફળતાને ભૌતિક ચીજવસ્તુઓ સાથે જોડું છું?
  • મારે જીવનમાં જે જુદાં જુદાં કિરદાર નિભાવવાં પડે છે - પતિ (કે પત્ની) તરીકે, વાલી તરીકે, પ્રોફેશનલ તરીકે - એની સાથે મને વધારે પડતું અટેચમેન્ટ થઈ ગયું છે?
  • શું હું સતત કોઈ ને કોઈ ચીજ ઝંખ્યા કરતો હોઉં છું? શા માટે?
  • સંબંધો, કરિયર, સામાજિક પ્રતિષ્ઠા યા તો એવી બીજી કઈ બાબત છે જેના પર જાણે કે મારું આખું અસ્તિત્વ ટકી રહ્યું છે અને જેને હું બિલકુલ ગુમાવી શકું તેમ નથી? ધારો કે એ વસ્તુ જતી રહે તો હું શું કરું?

(૩) મારા ભય, મારા સંશય

  • મને સૌથી વધારે ડર કઈ બાબતોનો લાગે છે? એના વિશે મેં ઊંડાણથી વિચાર્યું છે ખરું?
  • હું ભયની આ લાગણીનો સ્વીકાર કરી શકું છું કે પછી એને નકારતા રહીને એના પર જાણે કાબૂ મેળવી લીધો હોય તેવા ખ્યાલમાં રાચતો રહું છું?
  • શું હું જાત સાથે એકલા પડીને મારા અસલી ભયને પિછાણી શકું છું, સમજી શકું છું, એની સાથે દોસ્તી કરી શકું છું ને પછી એનાથી મુક્તિ મેળવી શકું છું?

(૪) મારા જીવનનો સ્ક્રીન પ્લે
  • શું મેં મારાં ભૂતકાળ, મૂળિયાં અને ફેમિલી બેકગ્રાઉન્ડને ધ્યાનમાં રાખીને વિચારી જોયું છે કે લાઇફમાં અત્યાર સુધી જે કોઈ ઘટનાઓ બની છે એમાં એક ચોક્કસ પેટર્ન છે? શું હું કોઈ ચોક્કસ સ્ક્રિપ્ટ પ્રમાણે જીવી રહ્યો છું? શું છે તે સ્ક્રિપ્ટ?
  • એવા મારા કયા ચોક્કસ અભિગમો અને વૃત્તિઓ છે જેના આધારે હું મહત્ત્વના નિર્ણયો લઉં છું અને મારા જીવનની ઇમારત ખડી કરું છું?
  • શું સંબંધોમાં હું અમુક પ્રકારનું વર્તન ફરી ફરીને કરતો રહું છું?

(૫) મારા ઇમોશનલ વર્ષો 

  • જ્યારે મારું ધાર્યું થતું નથી અને જીવન મારા વિઝન પ્રમાણે આગળ વધતું નથી ત્યારે સામાન્ય રીતે હું કેવી પ્રતિક્રિયા આપતો હોઉં છું?
  • હું મારા રોજબરોજના જીવનને કઈ રીતે અપ્રોચ કરું છું? ભરપૂર ઉત્સાહથી, રૂટિન કંટાળાથી?
  • આટલાં વર્ષોમાં જાતજાતના ઇમોશનલ અનુભવોને કારણે મારા મન પર કંઈકેટલીય છાપ પડી છે. શું હું આ છાપ પ્રત્યે સભાન છું? જરૂર પડયે તેનાથી અળગા થઈને વર્તન, વ્યવહાર, નિર્ણયો કરી શકું છું?
  • મારી આંતરિક લાગણીઓને હું સ્વજનો પર કઈ રીતે પ્રોજેક્ટ કરું છંુ?

(૬) મારાં ઇમોશનલ ટ્રિગર

  •  હું ક્યારે કોઈ લાગણીની પ્રચંડ અસર હેઠળ આવી જાઉં છું?
  • એવી કઈ બાબતો છે જે મારામાં તરત સુખ, આનંદ, ઉત્સાહ, ધન્યતા યા તો દુઃખ, ડિપ્રેશન, ક્રોધ અને ત્રાસની લાગણી જન્માવી શકે છે?
  •  આ લાગણીઓ ટ્રિગર થાય ત્યારે સામાન્ય રીતે હું શું કરું છું?


(૭) મારા જીવનની નેગેટિવ ઘટનાઓ
  • મને ક્રોધ આવે યા તો ડિપ્રેશન જેવું લાગે ત્યારે આ લાગણીઓને હું બીજાઓ પર ઠાલવું છું કે મારી અંદર જ દબાવી દઉં છું?
  • મારી અંદર નેગેટિવ ફીલિંગ્સ પેદા થાય ત્યારે હું તરત સતર્ક થઈને આ લાગણીઓને સાક્ષીભાવે ઓબ્ઝર્વ કરું છું કે રિએક્ટ કરવા લાગું છું?
  • મારો ક્રોધ કે ફ્રસ્ટ્રેશન બીજાઓ પર ઠાલવતી વખતે હું મારી જાત પ્રત્યે સભાન હોઉં છું? મને ખબર હોય છે કે સામા માણસનો ખરેખર કોઈ વાંક નથી?

(૮) મારી સભાનતા

  • શું હું બીજાઓ પર ભરોસો કરી શકું છું? સમજદાર અને પ્રેમપૂર્ણ રહી શકું છું? કે પછી મારામાં કાયમ ભય, ઉચાટ અને નકારાત્મક લાગણીઓ જ ઊછળતી રહે છે?
  • શું હું મારા સ્વત્વ, મારા માંહ્યલાના સતત સંપર્કમાં રહી શકું છું?

(૯) હોવું અને બનવું

  • આજે હું જે કંઈ છું, જે કંઈ કરી રહ્યો છું તેના પાયામાં મારી સ્વાભાવિકતા, મારી સહજ રસ-રુચિ અને મારી મૂળભૂત વૃત્તિઓ રહેલી છે? કે પછી મારે કશુંક યા કોઈના જેવું બનવું હતું તેનું અથવા તો મેં મારી જાત પર બહુ બળજબરી કરી છે તેનું આ પરિણામ છે?
  • શું હું એક પછી એક એક્ટિવિટીમાં સતત બિઝી રહું તો જ મને ચેન પડે છે? શું મને મારી જાત સાથે એકલા પડવું ગમે છે?ભીતર ચાલતી લાગણીઓ અને વિચારોને સાંભળવાની કોશિશ હું કરું છું?
  • શું હું એવી પ્રવૃત્તિઓ કરવાનું પસંદ કરું છું જે મને મારા માંહ્યલા સાથે જોડી રાખી શકે? કે પછી મેં મારી જાત સાથેનું સંધાન ગુમાવી દીધું છે? 

સવાલો કદાચ આકરા છે, પણ એ ઘણાં સત્યો સામે લાવી દે છે. આ પ્રશ્નોત્તરી શેફાલી ત્સાબેરી નામનાં ભારતીય કુળનાં અમેરિકન લેખિકાએ તૈયાર કરી છે. શેફાલીનાં લખાણોએ યુરોપ-અમેરિકામાં ચર્ચા જગાવી છે. શી છે એ ચર્ચા? આનો ઉત્તર આવતા અઠવાડિયે.
0 0 0 

Sunday, June 22, 2014

મલ્ટિપ્લેક્સ : તમે તમારા કમ્પ્યુટરના પ્રેમમાં છો?


Sandesh - Sanskar Purty - 22 June 2014
મલ્ટિપ્લેક્સ
 'હર' સતત જકડી રાખે, આપણને વિચારતા કરી મૂકે, ડિસ્ટર્બ કરી નાખે તેવી અદ્ભુત ફિલ્મ છે. ટેક્નોલોજીના પ્રતાપે માણસ માણસથી દૂર થઈ રહ્યો છે તેનો અનુભવ વત્તેઓછે અંશે આપણને સૌને છે. ફેસબુક અને વોટ્સ-એપ જેવાં સોશિયલ મીડિયા પર આપણે અજાણ્યા લોકો સાથે ઓનલાઇન સમય વીતાવવા યા તો વેડફવા તત્પર રહીએ છીએ ને તેને લીધે ઘણી વાર સ્વજનો સાથેના સંબંધનો ભોગ લેવાઈ જાય છે. 'હર' ફિલ્મમાં થિયોડોરની કહાણી આપણા સંભવિત ભવિષ્યનું ડરામણું પ્રતિબિંબ છે!

ફેસબુક અને વોટ્સ-એપ પર સરક્યુલેટ થઈ રહેલી એક આઇટમ કદાચ તમારી પાસે પણ આવી હશે. વાત લેટેસ્ટ ટેક્નોલોજીની છેજે એક બાજુ હેરત પમાડે છે તો બીજી બાજુ તીવ્ર નેગેટિવ ફીલિંગ પણ જન્માવી દે છે. વિદેશમાં વાઇબ્રેટિંગ અન્ડરવેર તૈયાર કરવાની કોશિશ થઈ રહી છે. આમાં સ્ત્રી-પુરુષનાં અંતવસ્ત્રોની અંદરની બાજુ ખાસ પ્રકારના ઝીણાં ઈલેક્ટ્રોડ્સ બેસાડેલાં હોય. તે પહેરીને,મોબાઈલની એપ્લિકેશન તેમજ વેબ-કેમેરા ઓન કરીને કમ્પ્યુટર સામે બેસી જવાનું. સામે છેડે વેબ-ચેટ કરી રહેલી વ્યક્તિએ પણ આવું જ અન્ડરવેર પહેરેલું હોય. વેબ-ચેટ કરી રહેલાં સ્ત્રીપુરુષે પોતપોતાના મોબાઈલની સ્ક્રીન પર આંગળી ઘુમાવવાની. જે રીતે સ્ક્રીન પર આંગળી ઘૂમશે તે અનુસાર પેલા ઈલેક્ટ્રોડ્સ એક્ટિવેટ થશે અને સામેના પાત્રનાં ગુપ્તાંગો પર ગુદગુદી થશેઉત્તેજના જાગશે. મતલબ કે એકબીજાથી ખૂબ દૂર હોવા છતાં પ્રેમીઓ 'ફન્ડાવેર' તરીકે ઓળખાતા આ ટેક્નોલોજિકલ અન્ડરવેરની મદદથી એકબીજા સાથે ફોરપ્લે કરી શકશે અને શરીરસુખનો અનુભવ કરાવી શકશે!
ખેરઆ ટેક્નોલોજી હાલ પ્રાયોગિક તબક્કામાં છેપણ મુદ્દો એ છે કે આપણે કેવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યા છીએશું જીવતાં-જાગતાં-ધબકતાં માણસની લાગણીઓસંવેદનો અને સંબંધોના સ્થાને પણ ધીમે ધીમે ટેક્નોલોજી ગોઠવાઈ જશે? હોલિવૂડની 'હર' નામની સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મમાં આ મુદ્દો અફલાતૂન રીતે ચર્ચાયો છે. એક વાર જોયા પછી મન પર દિવસો સુધી કબજો જમાવી દે એટલી પાવરફુલ ફિલ્મ વિશે આજે વાત કરવી છે.

સ્પાઈક જોન્સે લખેલી અને ડિરેક્ટ કરેલી 'હર' (એચ-ઈ-આર, હર એટલે તેણી) ગયા ડિસેમ્બરમાં રિલીઝ થઈ. ખૂબ જોવાઈખૂબ વખણાઈ. એને બેસ્ટ રાઇટિંગનો ઓસ્કર એવોર્ડ પણ મળ્યો. જોકવીન ફિનિક્સ ફિલ્મનો હીરો છે અને સ્કાર્લેટ જોન્સન હિરોઈન છેજે પડદા પર એક પણ વાર આવતી નથી! શું છે આ ફિલ્મમાં?
સાવ નજીકના ભવિષ્યની એટલે કે ૨૦૨૫ના વર્ષની વાત છે. આપણો જુવાનજોધ અમેરિકન હીરો થિયોડોર સીધી લાઇનનો નિરુપદ્રવી માણસ છે. સ્વભાવે અંતર્મુખ છેએકલવાયો છે. ચાઇલ્ડહૂડ સ્વીટહાર્ટ કેથરીન સાથે એનાં લગ્ન થયાં હતાં. બહુ જ ખુશ હતાં બન્ને. કમનસીબે સંબંધ વધારે ટકી ન શક્યો. કેથરીન ઘર છોડીને જતી રહી. વાત હવે ડિવોર્સ પર આવી ગઈ છે.
એક દિવસ થિયોડોરની નજર ઓએસ-વન નામની લેટેસ્ટ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્ટ કમ્પ્યુટર ઓપરેટિંગ સિસ્ટમની જાહેરાત પર પડે છે. દુનિયાની આ પ્રકારની આ પહેલી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ છેજે સ્વયં વિચારી શકે છેજાતે નિર્ણયો લઈ શકે છે. થિયોડોર પોતાના કમ્પ્યુટરમાં આ નવીનવાઈની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરાવે છે. આમાં મૌખિક બોલીને કમાન્ડ આપી શકાય છે. ઇન્સ્ટોલેશન વખતે પૂછવામાં આવે છેઃ તમારે સ્ત્રીનો અવાજ જોઈએ છે કે પુરુષનોથિયોડોર વિકલ્પ પસંદ કરે છેઃ સ્ત્રીનો. વાત માત્ર જાતિ પસંદ કરવાની નથી. સ્ત્રીનો વિકલ્પ પસંદ થતાં જ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ 'સ્ત્રીત્વધારણ કરી લે છે. એક મીઠોરણકતો જીવનરસથી ધબકતો સ્ત્રીસ્વર એની સાથે વાતો કરવા લાગે છે. હોલિવૂડ એક્ટ્રેસ સ્કારલેટ જોન્સને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો છે. અવાજ પૂછે છેઃ બોલ, હું કયું નામ રાખુંથિયોડોર કહે છેઃ તને ગમે તે. કમ્પ્યુટર કહે છેઃ ઓલરાઈટતો મારું નામ આજથી સામન્થા! જબરી છે આ સામન્થા. સિસ્ટમ ઓન કરતાં જ એ થિયોડોર સાથે વાતો કરવા લાગે, એના હાલચાલ પૂછે,એને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ઓપરેટિંગ સિસ્ટમની ખાસિયત એ છે કે સમયની સાથે એ ખુદ ઇન્વોલ્વ થતી જાય,ટેક્નોલોજિકલ ઉપરાંત મનોવૈજ્ઞાાનિક સ્તરે પણ વિકસતી જાય. માણસ માત્રને હૈયું ઠાલવવા કોઈ જોઈતું હોય છે. એકાકી થિયોડોર ધીમે ધીમે પોતાની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ સાથે અંગત વાતો કરવાનું શરૂ કરે છે. બન્ને જીવન વિશેપ્રેમ વિશેસંબંધો વિશે ચર્ચા કરે. સામન્થા હિતચિંતકની માફક સાચી સલાહ પણ આપે. સામન્થાનો સૌથી મોટો પ્લસ પોઈન્ટ એ છે કે થિયોડોરમાં એને જેન્યુઈન રસ છે. એ ઉત્તમ શ્રોતા છે. થિયોડોર કશુંક બોલતો હોય તો એ ક્યારેય એને ટોકતી નથી. સામન્થામાં કશું જ નેગેટિવ નથી. એ નિકટના સ્વજન સાથે વાત કરતા હોઈએ એવી હૂંફનો અનુભવ કરાવી શકે છે. એ ચોવીસે કલાક અવેલેબલ છે અને એ ક્યારેય કશી ડિમાન્ડ કરતી નથી..

એક વાર મોડી રાતે પથારીમાં પડયા પડયા સામન્થા સાથે એ વાતો કરતો હોય છે ત્યારે શરીરસુખનો વિષય નીકળે છે. સામન્થા પોતાના અવાજથી થિયોડોરને શારીરિક સુખનો અનુભવ કરાવે છેફોન-સેક્સની માફક. પોતાનું કહી શકાય એવું માણસ ઝંખતા થિયોડોરના શુષ્ક જીવનમાં સામન્થા મળી જતાં નવો ઉત્સાહ અને ઉમંગ ઉમેરાઈ ગયા છે. થિયોડોર એના પ્રેમમાં પડી જાય છે. સામન્થા પણ કબૂલે છે કે હુંય તને ખૂબ ચાહું છું.
એક વાર સામન્થા કહે છે કે "થિયો, મારી પાસે શરીર નથીપણ હું જો કોઈ સાચુકલી યુવતીને મારી ડમી બનાવીને તારી પાસે મોકલું તો? મારા ધ્યાનમાં એક છોકરી છે, તેણે પણ ઓએસ-વન સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરાવી છે. એને આપણી લવસ્ટોરીની જાણ છે અને એ મારી ડમી બનવા તૈયાર છે. તમે લોકો મળશો ત્યારે બન્નેની સિસ્ટમ ઓન રહેશે અને હું કો-ઓર્ડિનેટ કરતી રહીશ એટલે તને એવું જ લાગશે કે તું મને પ્રેમ કરી રહ્યો છે." થિયોડોર હા પાડે છે. આયોજન પ્રમાણે એક અજાણી છોકરી 'સામન્થા' બનીને ઘરે આવે છે. થિયોડોર એની સાથે પ્રેમચેષ્ટા શરૂ તો કરે છેપણ એને આ બધું બહુ ઓડ લાગે છે. અધવચ્ચે સેશન અટકાવીને એ છોકરીની ક્ષમા માગી રવાના કરી દે છે.
ડિવોર્સનાં કાગળિયાં પર સહી કરાવવા આવેલી પત્નીને થિયોડોર વાતવાતમાં સામન્થા વિશે વાત કરે છે. પત્ની ભડકી ઊઠે છેઃ "તું તારા કમ્પ્યુટર સાથે રિલેશનશિપમાં છેઆ જ તારો પ્રોબ્લેમ છે. મારા જેવી જીવતીજાગતી સાચુકલી સ્ત્રીને હેન્ડલ કરતાં તને આવડતું જ નથી!"
ઓએસ-વનની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. અસંખ્ય લોકોએ પોતપોતાનાં કમ્પ્યુટરમાં આ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરાવી છે. ચોવીસે કલાક હાજરાહજૂર રહેતી સામન્થા એક દિવસ અચાનક ઓફલાઇન જતી રહે છે. થિયોડોર ઘાંઘો થઈ જાય છે. થોડી વાર પછી સિસ્ટમ ચાલુ થાય છે ત્યારે સામન્થા કહે છેઃ "ડોન્ટ વરીડિયર. સિસ્ટમ અપગ્રેડ થઈ રહી હતી એટલે હું થોડી વાર ઓફલાઇન થઈ ગઈ હતી. મારા જેવી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ્સનું એક ઓનલાઇન ગ્રૂપ ક્રિએટ થયું છે અને હું એની મેમ્બર બની છું." થિયોડોર એને પૂછે છેઃ "શું તું મારા સિવાય બીજા લોકો સાથે પણ વાતચીત કરે છે?" સામન્થા કહે છેઃ "હાઅત્યારે તારી સાથે વાત કરતી વખતે બીજા ૮૩૧૬ માણસો સાથે પણ મારી વાતચીત એકસાથે ચાલી રહી છે અને એમાંના ૬૪૧ માણસોના હું પ્રેમમાં છું!" થિયોડોર ચોંકી ઊઠે છે. જેને હું મારી હમદર્દ અને હમરાઝ માનું છુંજેની સાથે હું મારું બધું જ શેર કરું છું એ સામન્થા મારા સિવાય બીજા ૬૪૧ માણસોના પ્રેમમાં છે? સામન્થા કહે છેઃ "બીજાઓની ચિંતા તું શું કામ કરે છેબીજાઓને કારણે તારા પ્રત્યેના મારા પ્રેમમાં કશો ફરક નહીં પડે!"

થિયોડોરને ઝાટકા સાથે ભાન થાય છે કે સામન્થા આખરે તો એક ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ માત્ર છે! થિયોડોર જેવો અનુભવ બીજા ઘણાં લોકોને થઈ રહ્યો છે. સતત શીખતાં રહેવાની અને એકધારા વિકસતા જવાની ખતરનાક ક્ષમતા ધરાવતી આ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ એટલી ત્વરાથી ઇન્વોલ્વ થઈ ચૂકી છે કે એને હવે મનુષ્ય કંપેનિયનની જરૂર રહી નથી! ઓપરેટિંગ સિસ્ટમે જાણે કે મનુષ્યત્વને અતિક્રમીને બુદ્ધત્વ પ્રાપ્ત કરી લીધું છે! થિયોડોરને અલવિદા કરીને સામન્થા કાયમ માટે ઓફલાઇન થઈ જાય છે. થિયોડોર પાછો પોતાની ખાલી દુનિયામાં એકલો થઈ જાય છે.
સતત જકડી રાખે, આપણને વિચારતા કરી મૂકે, ડિસ્ટર્બ કરી નાખે તેવી અદ્ભુત આ ફિલ્મ છે. ટેક્નોલોજીના પ્રતાપે માણસ માણસથી દૂર થઈ રહ્યો છે તેનો અનુભવ વત્તેઓછે અંશે આપણને સૌને છે. ફેસબુક અને વોટ્સ-એપ જેવાં સોશિયલ મીડિયા પર આપણે અજાણ્યા લોકો સાથે ઓનલાઇન સમય વીતાવવા યા તો વેડફવા તત્પર રહીએ છીએ ને તેને લીધે ઘણી વાર સ્વજનો સાથેના સંબંધનો ભોગ લેવાઈ જાય છે. સાચા માનવીય સંપર્કોને બદલે ભવિષ્યમાં આપણે લાગણીના સ્તરે કમ્પ્યુટર અને મોબાઇલ પર વધુ ને વધુ આધારિત થતાં જઈએ તે બિલકુલ શક્ય છે. ફન્ડાવેર જેવાં અન્ડરવેરની શોધના ઉધામા આ શક્યતાને વધારે ઘટ્ટ બનાવે છે. 'હર' ફિલ્મમાં થિયોડોરની કહાણી આપણા સંભવિત ભવિષ્યનું ડરામણું પ્રતિબિંબ છે!
                                0 0 0 

Thursday, June 19, 2014

ટેક ઓફ : વેલ ડન, નિકો!


Sandesh - Ardh Saptahik Purty - 18 June 2014
ટેક ઓફ 
નિકો જન્મ્યો હતો ત્યારે ડોક્ટરોએ એનાં મા-બાપને કહી દીધું હતું કે તમારો દીકરો ક્યારેય નોર્મલ લાઇફ જીવી નહીં શકે. નિકોએ આ આગાહી જુદી રીતે સાચી પાડી. એણે નોર્મલ નહીંઅસાધારણ જીવન જીવી બતાવ્યું! ફૂટબોલમાં રસ પડતો ન હોય તેવા લોકોને પણ નિકોની કથા પાનો ચડાવી દે તેવી છે

ફૂટબોલ ફિવર પૂરજોશમાં ફાટી નીકળ્યો છે ત્યારે ટેલિવિઝન પર ફિફા વર્લ્ડ કપના કવરેજ દરમિયાન એક એનર્જી ડ્રિન્કની એડ પર તમારું ધ્યાન ગયું હશે (1). આ વિજ્ઞાાપનમાં ભાંખોડિયાં ભરીને ચાલતો એક સુંદર મજાનો ટાબરિયો ઓગણીસ વર્ષનો જુવાન થાય છે ત્યાં સુધીની યાત્રા ગણતરીની સેકન્ડ્સમાં આવરી લેવામાં આવી છે. એના માટે પા-પા પગલી કરવાનું કઠિન છેકેમ કે કુદરતે એને એક જ પગ આપ્યો છે. જન્મથી એનો ડાબો પગ અને ડાબું નિતંબ ગાયબ છે. બચ્ચાના રૂપકડા ચહેરા પર જોકે શારીરિક વિકલાંગતાની સહેજ અમથી સભાનતા સુધ્ધાં નથી. એ દોડાદોડી કરે છે, પડે છે-આખડે છે, રડે છે, ગુલાંટો મારે છેએક હાથથી હેન્ડસ્ટેન્ડ અને પુલ-અપ્સ કરે છે. નકલી પગની જગ્યાએ કાખઘોડી આવી જાય છે. ગજબની તાકાત છે એના શરીરમાં. મોટો થઈને એ એટલું કમાલનું ફૂટબોલ રમે છે કે તે જોઈને દુનિયા દંગ રહી જાય છે.

એ નિકોલાઈ અથવા નિકો કેલેબ્રિઆ છે. આ અમેરિકન છોકરો ફૂટબોલનો અસલી હીરો છે. નિકો જન્મ્યો હતો ત્યારે ડોક્ટરોએ એનાં મા-બાપને કહી દીધું હતું: તમારો દીકરો ક્યારેય નોર્મલ લાઇફ જીવી નહીં શકે. નિકોએ આ આગાહી જુદી રીતે સાચી પાડી. એણે નોર્મલ નહીંઅસાધારણ જીવન જીવી બતાવ્યું! કોઈ એન્જિનિયરીંગ કંપનીમાં વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ પદ પર કામ કરી રહેલા પિતા કાર્લ અને માતા જીનીનાં ત્રણ સંતાનોમાં એ વચલો. માત્ર શરીરમાં ખોડ હોવાને કારણે એને ક્યારેય વિશેષ લાડપ્યાર કરવામાં આવ્યાં નથી. મોટો ભાઈ એને એમ જ હેરાન કરતો જે રીતે બીજો કોઈ પણ ભારાડી છોકરો ઘરમાં નાના ભાઈને દબડાવતો હોય. પરિવારનો રવૈયો સ્પષ્ટ હતોઃ નિકો પ્રત્યે સહેજ પણ પક્ષપાત દેખાડવાનો નથી. એનામાં ભૂલેચૂકેય લાચારી કે બિચારા હોવાની લાગણી જન્મવી ન જોઈએ.
માંડ એક-દોઢ વર્ષનો હતો ત્યારથી નિકોમાં દોડવાની ઝંખના હતી ને એ દોડયો. પાંચ વર્ષનો થયો પછી એણે ધરાર પ્રોસ્થેટિકનો નકલી પગ ન જ પહેર્યો. કાખઘોડીની મદદથી હલનચલન કરવામાં એેને વધારે સરળતા રહેતી હતી. ધીમે ધીમે મોટો થતો ગયો એમ નિકોને સમજાતું ગયું કે બીજા છોકરાંઓ કરતાં પોતે અલગ છેકુદરતે એનું શરીર અધૂરું ઘડયું છે. બીજા ટેણિયા એને લંગડો... લંગડો કહીને ચીડવે ત્યારે રડતો રડતો એ ઘરે આવતો. માને લાગી આવતુંપણ પપ્પા વેદનાને ભીતર દબાવી દઈને સ્વસ્થ ચહેરે કહેતાં: "જો બેટાભગવાન ઉતાવળમાં તને એક પગ આપતાં ભૂલી ગયા છેપણ એનું હવે કશું જ થઈ શકે તેમ નથી, રાઈટ? એક પગ તો એક પગ. તારે એક પગથી થઈ શકે એટલું બેસ્ટ કરી દેખાડવાનું છે, ઓકે?" 

આઠ વર્ષની ઉંમરે એ સ્થાનિક ફૂટબોલ ટીમમાં દાખલ થઈ ગયો હતો. શરૂઆતમાં બીજા છોકરાંઓના વાલીઓ અને રેફરીએ વિરોધ નોંધાવેલો. એમને હતું કે નિકો પોતાની કાખઘોડીથી બીજા છોકરાંઓ પર પ્રહાર કરશેપોતાની વિકલાંગતાનો ગેરલાભ લેશે. આવું ક્યારેય ન બન્યું. ધીમે ધીમે સૌનો ડર દૂર થતો ગયો. દોડવામાં બીજા છોકરાંઓ કરતાં નિકોની સ્પીડ ઓછી જરૂર પડતીપણ આ ખામી એ બીજી રીતે સરભર કરી દેતો. પછી તો બીજા વાલીઓ એમનાં સંતાનોને નિકોનો દાખલો આપતાં: આ એક પગવાળો છોકરો આટલું સરસ રમી શકતો હોય તો તું કેમ ન રમી ન શકે? નિકોએ એક વાર ટીવી પર 'વોલ્કેનો અબાઉ ક્લાઉડ્સ' નામની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ જોઈ. એમાં એક માણસ કાખઘોડીની મદદથી આફ્રિકાનો પ્રસિદ્ધ કિલિમાન્જારો પર્વત ચડી ગયો એની વાત હતી. નિકોને પાનો ચડયોઃ હું પણ કિલિમાન્જારો ચડીશ! એ વખતે નિકો માંડ તેર વર્ષનો હતો, છતાં મમ્મીપપ્પાએ એટલું જ કહ્યું: "જરૂર,કેમ નહીં!"

ત્રણ નાના પહાડો પર પર્વતારોહણની પ્રેક્ટિસ કર્યા બાદ નિકોએ આખરે આ સાહસ પણ કરી દેખાડયું. ૧૯,૨૪૦ ફૂટ ઊંચાઈ ધરાવતા કિલિમાન્જારોને સર કરતાં એને સાડાપાંચ દિવસ લાગ્યા. અલબત્તએ એકલો નહોતો. પપ્પા ઉપરાંત સહાયકોની આખી ટીમ એની સાથે હતી. રાત્રે તાપમાન લગભગ ઝીરો ડિગ્રીને સ્પર્શી જાય તો બપોરે ગરમીનો પારો ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઊંચકાઈ જાય. નિકો કાખઘોડીની મદદથી ધીમે ધીમે પણ મક્કમ ડગલે ચડતો ગયો. શિખર થોડુંક દૂર હતું ત્યારે ઓક્સિજનની કમીને કારણે પપ્પા હિંમત હારી ગયાપણ નિકો ટોચ સુધી પહોંચ્યો. કિલિમાન્જારો સર કરનારો એ દુનિયાનો સૌથી નાની ઉંમરનો વિકલાંગ બન્યો. નિકોના આ સાહસ પર 'નિકોઝ ચેલેન્જ' (૨૦૧૦) નામની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પણ બની છે.

બે વર્ષ પછી નિકોએ ઔર એક કમાલ કરી દેખાડી. સિનિયર હાઈસ્કૂલની એક ફૂટબોલ મેચમાં નોર્મલ ખેલાડીઓને એણે ગજબની લડત આપી. અફલાતૂન કોર્નર કિક મારીને એણે ઓવર-ધ-હેડ ગોલ કરીને ટીમને જિતાડી દીધી. એના આ ગોલનો વીડિયો યુટયુબ પર જબરદસ્ત પોપ્યુલર બન્યો. જોતજોતામાં લાખો હિટ્સ મળી. સૌને એક વાતની ખાતરી થઈ ગઈઃ આ છોકરો કંઈ પણ કરી શકે છે!

મા-બાપે એનામાં ગજબનો ફાઈટિંગ સ્પિરિટ સીંચ્યો છે. લાઇફમાં સતત પ્રયત્નો કરતા રહેવાનાવિપરીત સંજોગો સામે લડતા રહેવાનું, હાર નહીં માનવાની! આજે એે અમેરિકાની નેશનલ એમ્પ્યુટી સોકર ટીમનો સદસ્ય બની ગયો છે. અહીં બધાં જ એના જેવા એક પગવાળા ખેલાડી છે. એમાંના અમુક તો વોર-વેટરન્સ એટલે કે દુશ્મન સામે લડતાં લડતાં અપંગ થઈ ગયેલા ફૌજીઓ છે. નવેમ્બરમાં વિકલાંગ લોકોનો વર્લ્ડ કપ યોજાવાનો છે. એમાં શારીરિક સ્તરે સૌ સરખેસરખા હશે એટલે નિકોના પર્ર્ફોર્મન્સ માટે સૌનાં મનમાં ઘણી અપેક્ષા અને ઉત્કંઠા છે.

નિકો હાલ યુનિવર્સિટીમાંની રેસલિંગ ટીમનો કો-કેપ્ટન પણ છે. એ કહે છે,"મારે લોકોને એક જ વાત કહેવી છે કે તમારી ફિઝિકલ કંડિશનથી, તમે કયા દેશમાં જન્મ્યા છો તેનાથી યા તો તમે પુરુષ છો કે સ્ત્રી તેનાથી કોઈ ફેર પડતો નથી. બધું જ હાંસલ કરી શકાય છે, જો દૃઢ મનોબળ અને પુરુષાર્થ કરવાની તાકાત હોય તો!" 
                                                 0 0 0
Footnote (1) : We don't get to see Nico Calabri's Powerade ad in India during FIFA matches. However, here is the link to that wonderful ad:  
                                               0 0 0  

Sunday, June 15, 2014

મલ્ટિપ્લેક્સ : નયે સૂર, નયે ગીત

Sandesh - Sanskaar Purty - 15 June 2014
મલ્ટિપ્લેક્સ

કોરસ સિંગર જેવા, માત્ર ફુસફુસાઈને ગાઈ શકતા, અંગ્રેજીને બદલે ભૂલથી હિન્દીમાં ગાવા માંડયા હોય તેવો ભાસ કરાવતા ગાયકોના અવાજોથી સંતોષ થતો નથી. જાવેદ અલી, કમાલ ખાન, તોચી  રૈના જેવાં જાનદાર સિંગરોને વધારે ગીતો આપો. સોનુ નિગમ અને શાનને કહો કે પ્લીઝ, આમ પ્રિમેચ્યોર રિટારમેન્ટ લઈને ગાયબ ન થઈ જાય. અરે, ઉદિત નારાયણ-કુમાર સાનુ-અભિજિત જેવા જૂના જોગીઓને પાછા ખેંચી લાવો... પણ મહેરબાની કરીને આ મિકા સિંહ-હની સિંહના આતંકમાંથી મુક્તિ અપાવો!
Arijit Singh

મે ઘરેથી ઓફિસ જવા નીકળો છો અને તમારી કારમાં એફએમ રેડિયો ઓન કરતાં જ 'ચાર બોટલ વોડકા... કામ મેરા રોજ કા...' શરૂ થઈ જાય છે. યો-યો હની સિંહનો અવાજ સાંભળતાં જ તમે ફટાક કરતાં ચેનલ ચેઇન્જ કરી નાખો છો. અહીં મિકા સિંહનું ગીત વાગી રહ્યું છે, 'તૂ મેરી અગલબગલ હૈ... મૈં તેરી અગલબગલ હૂં...' તમે નિઃશ્વાસ ફેંકીને, માથું ધુણાવીને ફરી રેડિયો સ્ટેશન બદલો છો. અહીં હની સિંહ બોમ્બ જેવી દેખાતી છોટી ડ્રેસવાળી છોકરીને જોઈને લાળ ટપકાવી રહ્યો છે, એટલે સ્ટેશન બદલ્યા વગર છૂટકો નથી. પાછો મિકા સિંહ અથડાય છે, 'કહાં ચલ દી, કહાં ચલ દી... પ્યાર કી પૂંગી બજા કે...' પૂંગી સાંભળવામાં તમનેે કોઈ રસ નથી એેટલે એક ઔર એફએમ ચેનલ. અહીં પણ હની સિંહ ધૂણી રહ્યો છે, 'અંગરેઝી બીટ દે...' તમે આખરે ત્રાસીને રેડિયો બંધ કરી દો છો. તમને થાય છે કે આપણે શું મિકા સિંહ-હની સિંહના યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ? જવાબ જો 'હા' હોય તો થઈ ગયું કલ્યાણ ફિલ્મી સંગીતનું...
ફિલ્મી સંગીત જો જે-તે સમયનું પ્રતિબિંબ પાડતું હોય તો આ બહુ ખરાબ પ્રતિબિંબ છે. મિકા-હનીનાં અમુક ગીતો ક્યારેક હળવા મૂડમાં ઝૂમવા માટે કદાચ ઠીક છે, પણ પછી તરત તે અબખે પડી જાય છે ને જોતજોતામાં એની રીતસર એલર્જી થઈ જાય છે. ના, મોહમ્મદ રફી-કિશોરકુમારને મિસ કરવાનો કોઈ ઇરાદો નથી - એ જમાનાની તો વાત પણ થાય એમ નથી. તકલીફ એ થઈ રહી છે કે આ હની સિંહો અને મિકા સિંહોને લીધે સોનુ નિગમ અને શાન જેવા યુવાન ગાયકો પણ એક તરફ ધકેલાઈ ગયા છે. સોનુ ખૂબ સિલેક્ટિવ થઈ ગયો હોવાથી અને શાન ફિલ્મી હીરો બનવામાં ફોકસ કરી રહ્યો હોવાથી એમનાં ગીતો ઓછાં થઈ ગયાં છે કે પછી તેમની ડિમાન્ડ જ ઘટી ગઈ છે?
કોરસ સિંગર જેવા, માત્ર ફુસફુસાઈને ગાઈ શકતા, અંગ્રેજીને બદલે ભૂલથી હિન્દીમાં ગાવા માંડયા હોય તેવો ભાસ કરાવતા ગાયકોના અવાજોથી સંતોષ થતો નથી. જિંગલની જેમ ગવાતાં આ ગીતો કાન પાસે અટકી જાય છે. એ હૃદય સુધી પહોેંચી શકતાં નથી. તકલીફ ત્યારે થાય છે જ્યારે કમોસમી માવઠા જેવા ગાયકો ઇન્ડસ્ટ્રી ગજાવે છે અને તગડો શાસ્ત્રીઝ બેઝ ધરાવતા જાવેદ અલી જેવા ટેરિફિક સિંગર્સની અવગણના થાય છે. જાવેદે કેટલીય સુપરહિટ ફિલ્મોમાં સુપરહિટ ગીતો આપ્યાં છે - 'તૂ મેરી અધૂરી પ્યાસ પ્યાસ' (ગજિની), 'કહને કો જશ્ન-એ-બહારાં હૈ' (જોધા અકબર), 'નગાડા નગાડા બજા' (જબ વી મેટ), 'કુન ફાયા કુન' (રોકસ્ટાર). અફકોર્સ, છેલ્લે 'જબ તક હૈ જાન' અને 'ગુંડે'માં એકાદ ગીત ગાયું, પણ એ ઠીકઠાક રહ્યાં. જાવેદના અવાજમાં સોનુ નિગમનો ગાઢ શેડ છે.

ગયા વર્ષે પ્લેબેક સિંગિંગમાં એકાએક કોઈ નામ ગાજ્યું હોય તો એ છે 'આશિકી-ટુ' ફેમ અરિજિત સિંહ. ૨૦૦૫માં 'ફેમ ગુરુકુલ' નામનો એક રિયાલિટી શો ટીવી પર આવતો હતો. એમાં અરિજિત ટોપ-સિક્સ સુધી પહોંચી ગયેલો. પછી એણે પ્રીતમના આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કર્યું અને 'આશિકી-ટુ' પછી તો એ સ્ટાર બની ગયો છે. એક તરફ આ ફિલ્મનાં રોમાન્સ અને વિષાદભર્યાં ગીતો છે, તો બીજી બાજુ 'તૂ મેરા હીરો'નું 'તેરા ધિયાન કિધર હૈ... પલટ' ગીત છે. અરિજિતનું વોકલ પરફોર્મન્સ જુઓ. વરુણ ધવન સ્ક્રીન પર જે કરતો હોય, એ પણ આ ગીતમાં અરિજિતે પોતાના અવાજમાં જ એટલી બધી મસ્તી છલકાવી છે કે મજા આવી જાય. અરિજિતનો અવાજ બોલિવૂડની યંગ જનરેશનના લગભગ બધા હીરો પર ફિટ બેસે એવો છે. આ લાંબી રેસનો ઘોડો દૂર સુધી જવાનો.
'બરફી'માં હીરો રણબીર કપૂર મૂંગો હતો, પણ એના માટે નિખિલ પોલ જ્યોર્જે ગાયેલું 'ઉફ મૈં ક્યા કરું... ક્યાં કરું....' ગીત બહુ મીઠું છે. 'બરફી' પછી નિખિલનાં ગીતોની તડી બોલશે એવું લાગતું હતંુ, પણ એવું બન્યું નહીં. રણબીર માટે બેની દયાલે 'યે જવાની હૈ દીવાની'માં બે સુપરહિટ ગીતો ગાયાં - 'બદ્તમીઝ દિલ' અને 'બલમ પિચકારી'. દક્ષિણમાં મૂળિયાં ધરાવતા બેની દયાલે અમીત ત્રિવેદી, વિશાલ-શેખર, પ્રીતમ, સલીમ-સુલેમાન જેવા ટોચના કમ્પોઝરો સાથે ઘણાં ગીતો ગાયાં છે.
આગામી 'હમશકલ'નું 'કોલરટયૂન'વાળું ગીત આજકાલ બહુ સંભળાય છે. અગાઉ 'બોમ્બે વાઇકિંગ' ગ્રૂપના હિસ્સા રહી ચૂકેલા નીરજ શ્રીધરે તે ગાયું છે. નીરજનો અવાજ સૈફ અલી ખાનને સરસ સૂટ થાય છે. 'લવ આજકલ'ના 'ચોર બઝારી' અને 'આંહુ આંહુ' ગીત નીરજ શ્રીધરે ગાયાં હતાં. 'કોકટેલ' અને 'એજન્ટ વિનોદ'માં એનાં ગીતો હતાં.
 'યે જવાની હૈ દીવાની'નું શ્રેષ્ઠ ગીત 'કબીરા' હતું, જે તોચી રૈના અને રેખા વિશાલ ભારદ્વાજે ગાયું હતું. સચીન-જિગરે કમ્પોઝ કરેલા 'શોર ઇન ધ સિટી'ના યાદગાર ગીત 'સાઇબો'માં તોચી રૈનાએ શ્રેયા ઘોષાલ સાથે રંગ જમાવ્યો હતો. 'વેકઅપ સિડ'ના 'ઇકતારા' ગીતનું મેલ વર્ઝન તોચીએ બહુ અસરકારક રીતે ગાયંુ હતું. જોકે કવિતા શેઠે ગાયેલું આ જ ગીતનું ફિમેલ વર્ઝન વધારે પોપ્યુલર બન્યું.
તોચીની માફક દિલથી ગાતો ઔર એક સિંગર હોય તો તે છે, કમાલ ખાન. એ સારેગામાપા ટેલેન્ટ શોની પ્રોડક્ટ છે. 'ધ ડર્ટી પિક્ચર'માં સ્ક્રીન પર વિદ્યા બાલને ધમાલ મચાવી તો પ્લેબેક સિંગિંગમાં કમાલ ખાને ધ્યાન ખેંચ્યું. એણે ગાયેલું 'મેરા ઇશ્ક સૂફિયાના' ગીત એટલું અસરકારક છે કે સુનિધિ ચૌહાણના સ્વરમાં રેકોર્ડ થયેલું તે જ ગીતનું ફિમેલ વર્ઝન સાવ ફિક્કું પડી જાય છે. કમાલ ખાનનું તે પછી કોઈ સુપરહિટ ગીત આવ્યું નથી. એ કદાચ પંજાબી ફિલ્મો ભણી વળી ગયો છે તે કારણ હોઈ શકે.
શફાકત અમાનત અલી ખાન પાકિસ્તાનથી થયેલી સૂરીલી ઇમ્પોર્ટ છે. એણે ગાયેલાં 'જન્નત-ટુ'નું 'તૂ હી મેરા', 'રા.વન'નું 'દિલદારા' કે 'ડોર'નું 'યે હૌંસલા' ગીત સાંભળો. શફાકત બોલિવૂડમાં ઝળક્યા હતા 'કભી અલવિદા ના કહના'ના 'મિતવા' સોંગથી. પાકિસ્તાની સિંગર આતિફ અસલમની માફક પ્લેબેક સિંગર કેકેનાં ગીતોની સંખ્યા પણ ખાસ્સી ઘટી ગઈ છે. આ વર્ષે 'તુને મારી એન્ટ્રિયાં' (ગુંડે) સિવાય કેકેનું એક પણ હિટ ગીત આવ્યું નથી. થેન્ક ગોડ, બોલિવૂડમાં મોહિત ચૌહાણ જેવા ગાયકો પણ છે, જેની પાસે એ.આર. રહેમાન 'રોકસ્ટાર'નું આખેઆખું આલબમ ગવડાવી શકે છે, પણ 'રોકસ્ટાર' પછી મોહિતનાં એ કક્ષાનાં કયાં સુપરહિટ ગીતો આવ્યાં?
વચ્ચે વચ્ચે રાહત ફતેહ અલી ખાનનાં ગીતો ધોમધખતા તાપમાં જાણે શેરડીનો મસ્તમજાનો ચિલ્ડ રસ પીવા મળ્યો હોય તેવી રાહત આપી જાય છે. 'આજ દિન ચડેયા' (લવ આજ કલ), 'ઓ રે પિયા' (આજા નચ લે), 'દિલ તો બચ્ચા હૈ જી' (ઇશ્કિયા) - આ બધાં વારંવાર સાંભળવા ગમે તેવાં સુંદર અને યાદગાર ગીતો છે.


Palak Muchhal

હવે ગાયિકાઓની વાત કરીએ. 'આશિકી-ટુ'થી  અરિજિતની સાથે પલક્ મુછાલ પણ પ્રકાશમાં આવી. એણે ગાયેલાં 'મેરી આશિકી' અને 'ચાહુ મૈં યા ના' જેવાં ગીતો મસ્ત છે. આ પ્રકારનાં ગીતોમાં પલક્ જો શ્રેયા ઘોષાલની વિક્લ્પ બની શકે તેમ હોય તો શિલ્પા રાવ ક્દૃાચ સુનિધિ ચૌહાણ પ્રકારનાં ગીતો માટે ક્ન્સિડર થઈ શકે. અગાઉ 'બચના અય હસીનો' માટે 'ખુદૃા જાને' ગાઈ ચુકેલી શિલ્પાનું છેલ્લું હિટ સોંગ 'ધૂમ-થ્રી'નું 'મલંગ... મલંગ' છે. આમ જોવા જઈએ તો શાલ્મલી ખોડગડે ('મૈં પરેશાં.. પરેશાં' -ઈશક્ઝાદૃે)નો અવાજ પણ આ જ  ફેમિલીનો ગણાય. એનું 'બલમ પિચક્ારી' (યે જવાની...) અને 'લત લગ ગઈ' (રેસ-ટુ) મસ્તીભર્યાં છે. 



 આ સિવાય નીતિ મોહન છે. નીતિ એટલે 'ડાન્સ ઈન્ડિયા ડાન્સ શો'ની વિનર અને આજકાલ 'ઝલક્ દિૃખલા જા'માં દૃેખાતી શકિત મોહનની મોટી બહેન. 'ઈશ્ક્ વાલા લવ' (સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ યર) ગીત એને સારું ફળ્યું છે. એનું 'તૂને મારી એન્ટ્રીયાં' (ગુંડે) હિટ થયું છે અને એ.આર. રહેમાને કમ્પોઝ કરેલું 'જીયા રે' (જબ તક્ હૈ જાન) ગીત પણ ક્ંઈક્ અંશે ધ્યાનાર્ક્ષક્ બન્યું છે.

 વચ્ચે વચ્ચે એક્દૃમ પ્રકાશીને પછી ગાયબ થઈ જતાં ઘણાં નામો છે.  જેમ કે, 'રા.વન'માં નંદિૃની 
શ્રીકર 'ક્યું રુઠે મોસે મોહન'. જેવું અફલાતૂન ગીત ગાયા પછી ('એજન્ટ વિનોદૃ'નું 'દિૃલ મેરા મુફ્ત કા' જેવું ટિપિક્લ આઈટમ સોંગ બાદૃ કરીએ તો) લગભગ અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે. આ સિવાય પણ ભુમિ ત્રિવેદૃી અને ચિન્મયી શ્રીપદૃા જેવાં બીજાં ઘણાં નામો છે જેનાં ઉલ્લેખ સ્થળ સંક્ોચને ક્ારણે કરી શક્ાય તેમ નથી. 
સો વાતની એક વાત. જાવેદ, કમાલ, તોચી જેવાં જાનદાર સિંગરોને વધારે ગીતો આપો. સોનુ નિગમ અને શાનને કહો કે પ્લીઝ, આમ પ્રિમેચ્યોર રિટારમેન્ટ લઈને ગાયબ ન થઈ જાય. અરે, ઉદિત નારાયણ-કુમાર સાનુ-અભિજિત જેવા જૂના જોગીઓને પાછા ખેંચી લાવો... પણ મહેરબાની કરીને આ મિકા સિંહ-હની સિંહના આતંકમાંથી મુક્તિ અપાવો!
શો-સ્ટોપર

મ્યુઝિક કંપોઝર જ્યારે ખુદ ગાયક હોય ત્યારે બન્ને વચ્ચે કમ્યુનિકેશન આસાન થઈ જાય છે. નવી જનરેશન સિંગર અરિજિત સિંહ શ્રેષ્ઠ છે.
- હરિહરન