Sunday, August 26, 2012

Interaction with the Readers

This one is for personal record.

On 19 August 2012, a function was held at Sports Club, Ahmedabad. It was titled as "Navalkathakar Sathe Samvad" where three Gujarati novelists were invited - Kaajal Oza Vaidya, Mahesh Yagnik and I. We spoke about our writing process. And then there w
as question-answer session with the packed audience. It was such a lively and clued-in audience. This was my first face-to-face interaction with readers who are hooked to my on-going Chitralekha novel, Mane Andhara Bolave... Mane Ajwala Bolave and also who have read my previous novel, Vikrant. I loved the whole experience. 
It was a lot of fun for sure!  

Here are the pics...


Myself - Shishir Ramavat

Kaajal Oza-Vaidya






Mahesh Yagnik






                                                                          0 0 0

Tuesday, August 21, 2012

એક હૈ સલમાન



       દિવ્ય ભાસ્કર-  રવિવાર પૂર્તિ  - ૧૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ 

સ્લગઃ મલ્ટિપ્લેક્સ

‘એક થા ટાઈગર’ એક સ્માર્ટ ફિલ્મ છે. આમાં સલમાનના ચાહકો પુલકિત થઈ જાય એવો ટિપિકલ સલમાન-બ્રાન્ડ મસાલો તો છે જ, સાથે સાથે યશરાજ બેનરનું સોફિસ્ટીકેશન અને સ્ટાઈલ પણ છે. 



થેન્ક ગોડ, સલમાન ખાન ‘ઢીંક ચીકા’વેડામાંથી બહાર આવ્યો ખરો!  સામાન્યપણે સલમાન મેઈન હીરો હોય એટલે ફિલ્મમેકરને   ટકોરાબંધ સ્ક્રિપ્ટ તૈયાર કરવામાંથી, વાર્તામાં વ્યવસ્થિત લોજિક ગોઠવવામાંથી અને હાઈક્લાસ ડિરેક્શન કરવામાંથી સમજોને કે લગભગ મુક્તિ મળી જતી હોય છે. સલમાનનો સ્ટારપાવર જ એવો સોલિડ છે કે ચક્રમ જેવી સ્ટોરીવાળી ફિલ્મમાં મારું બેટું કંઈ પણ અણધડ દેખાડો તો પણ ફિલ્મ હિટ થઈ જાય. ઉદાહરણ તરીકે, ‘બોડીગાર્ડ’ અને ‘રેડી’. (‘દબંગ’ની વાત અલગ છે, કારણે કે એ ખરેખર જલસો પડી જાય એવી પૈસા વસૂલ એન્ટરટેનિંગ ફિલ્મ હતી.)

...અને આ દોરમાં ‘એક થા ટાઈગર’ આવે છે, જે ખરું પૂછો તો એક સ્માર્ટ ફિલ્મ છે. આમાં સલમાનના ચાહકો પુલકિત થઈ જાય એવો ટિપિકલ સલમાનબ્રાન્ડ મસાલો તો છે જ, સાથે સાથે યશરાજ બેનરનું સોફિસ્ટીકેશન પણ છે. સલમાનની ફિલ્મોમાં સામાન્યપણે જોવા મળતું ફૂવડપણુ અહીં ગેરહાજર છે. એનું સ્થાન સ્ટાઈલ અને ઉત્તમ પ્રોડક્શન વેલ્યુએ લઈ લીધું છે. ફિલ્મમાં ‘ન્યુ, ઈમ્પ્રુવ્ડ’ સલમાનની સાથે સુરેખ સ્ટોરી છે (જેમાં જોકે ઘણી ક્ષતિઓ છે), ટિ્વસ્ટ્સ એન્ડ ટર્ન્સ છે (જે ભારે સગવડિયાં છે) અને સુપર્બ એક્શન સીન્સ છે.  આ ફિલ્મની ટીમમાં  ડિરેક્ટર નામનું પણ એક વ્યવસ્થિત પ્રાણી સક્રિય હતું એવું વતાર્ય છે!

સલમાન-કેટરીનાની જોડી છેલ્લે નિરાશાજનક ‘યુવરાજ’માં દેખાઈ હતી.  અહીં બન્ને ફુલ ફોર્મમાં છે. એક સીનમાં કેટરીના સલમાનને પૂછે છેઃ તારાં લગ્ન થઈ ગયાં? સલમાન કહે છેઃ ડાયરેક્ટ લગ્ન? મારે ગર્લફ્રેન્ડ છે કે નહીં એ તો પહેલાં પૂછ! કેટરીના કહે છેઃ હોય કંઈ? તારી ઉંમર લગ્ન કરવાં જેવડી છે, ગર્લફ્રેન્ડ રાખવા જેટલી નહીં! સલમાનકેટરીનાના સંબંધના અંગત સમીકરણને કારણે આ ડાયલોગબાજી વખતે ઓડિયન્સને મજા પડી જાય છે. જોકે ફિલ્મમાં બન્નેનો રોમાન્સનો ટ્રેક શરૂ થાય છે ત્યારે, મતલબ કે ઈન્ટરવલ પહેલાં, કથાપ્રવાહ એટલો બધો ધીમો પડી જાય છે કે તમને ટાઈમપાસ કરવા ખિસ્સામાંથી મોબાઈલ કાઢીને ડાઉનલોડ કરેલી કોઈ ગેમ રમવાનું મન થઈ જાય. અલબત્ત, સેકન્ડ હાફમાં ભાગાદોડી અને સ્ટંટ્સને કારણે ફિલ્મ પાછી ગતિ પકડી લે છે.



જે કામ સૈફ અલી ખાનનો એજન્ટ વિનોદ ન કરી શક્યો એ કામ સલમાન ખાનના એજન્ટ ટાઈગરે સારી રીતે કરી દેખાડ્યું. પહેલા જ દિવસે ‘એક થા ટાઈગરે’ 33 કરોડ રૂપિયાનો બિઝનેસ કરી લીધો, જે અપેક્ષિત હતો. આ આંકડો વધતો વધતો ‘દબંગ’-‘બોડીગાર્ડ’-‘રેડી’ના તોતિંગ આંકડાને ઓળંગે છે કે નહીં એ થોડા દિવસોમાં સ્પષ્ટ થઈ જશે.

‘એક થા ટાઈગર’ કંઈ મહાન ફિલ્મ નથી. ના રે ના. આ ફક્ત એક વેલમેડ ટાઈમપાસ જોણું છે, જે ખાસ કરીને સલમાનપ્રેમીઓને ખુશ કરી શકે છે. યાદ રહે, સલમાનના ચાહકોમાં મોટાં મોટાં નામો સામેલ છે. આમિર ખાન જેવો આમિર ખાન ‘હું સલમાનનો ફેન છું’ એવી ઘોષણા કરે એ કંઈ નાનીસૂની વાત નથી. એણે વચ્ચે કહેલું, ‘અમારા સૌ હીરોલોગમાં સલમાન અત્યારે સૌથી વધુ પોપ્યુલર છે. મને એની ફિલ્મો જોવાની સખ્ખત મજા આવે છે. એ હંમેશા મારા જેવા મિત્રો માટે પોતાની ફિલ્મોનો પ્રાઈવેટ શોઝ ઓર્ગેનાઈઝ કરતો હોય છે. મને મોઢેથી સીટી વગાડતા આવડતી નથી, પણ સલમાનની ફિલ્મ જોવાની હોય ત્યારે હું ઘરેથી ખાસ પ્લાસ્ટિકની વ્હિસલ ખિસ્સામાં લઈ જાઉં છું. પછી આખા પિક્ચરમાં સીટીઓ વગાડી વગાડીને સૌનું માથું પકવી દઉં છું!’

સલમાનની પર્સનાલિટી અને કરિશ્મા વિશે પણ આમિરે ઈન્ટરેસ્ટિંગ વાત કરેલી. એ કહે છે, ‘કોઈ પાર્ટી હોય અને સલમાન ખાન જેવો હૉલમાં એન્ટર થાય કે તરત સૌનું ધ્યાન એના તરફ ખેંચાય. શું એની ચાલ હોય, શું કોન્ફિડન્સ હોય... એને જોઈને જ લાગે કે યેસ, આ આવ્યો સુપરસ્ટાર! એન્ડ માઈન્ડ યુ, સલમાન કુદરતી રીતે જ આવો છે. એને આ બધા માટે પ્રયત્ન કે દંભ કરવો પડતો નથી. બાકી હું તો કોઈ પાર્ટીમાં એન્ટર થાઉં ત્યારે અંદરથી ફફડતો હોઉં! અંદર ઘુસ્યા પછી સમજ ન પડે કે હવે શું કરું, કઈ તરફ જાઉં. સાચ્ચે, મારામાં સલમાન જેવો કોન્ફિડન્સ નથી.’


 
કેટરીનાની વાત કરીએ તો, ‘એક થા ટાઈગર’માં સલમાન સાથે દેખાયા પછી કેટરિના તરત બાકીના બે ખાન સાથે દેખાશે. યશ ચોપડાના ડિરેક્શનમાં બની રહેલી ફિલ્મમાં શાહરૂખ ખાન સાથે અને ‘ધૂમ-થ્રી’માં આમિર સાથે. આ ત્રણેય ફિલ્મો યશરાજ બેનરની છે. એનો અર્થ એ થયો કે  યશરાજવાળા આજકાલ કોઈ પણ ખાનને લઈને ફિલ્મ બનાવે ત્યારે એની સામે રૂપ રૂપના અંબાર જેવી કેટરીનાને હિરોઈન તરીકે પટ્ કરતા સાઈન કરી લે છે. કેટરીનાનો કરીઅરગ્રાાફ જોઈને બીજી હિરોઈનો બળીને રાખ થઈ જાય છે એનું કારણ આ જ!

ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં ક્ેટરીના કૈફની સફળતાની વાત આવે ત્યારે વાંકદેખાઓ તરત સલમાન ફેક્ટરને આગળ કરતા હોય છેઃ સમજ્યા મારા ભઈ. એ તો સલમાનનો જોરદાર સપોર્ટ મળ્યો એટલે કેટરીના ટોપ પર પહોંચી. નહીં તો એને ઈન્ડસ્ટ્રીમાં કોઈ ઊભું પણ ન રાખત. સલમાને એક ઈન્ટરવ્યુમાં કેટરીનાનો બચાવ કરતાં તાજેતરમાં કહ્યું હતું, ‘મારા સગા ભાઈઓ અરબાઝ ખાન અને સોહિલ ખાન પણ ફિલ્મોમાં એક્ટિંગ કરે છે, પણ તેઓ કંઈ સુપરસ્ટાર નથી. જો મારામાં કોઈને સુપરસ્ટાર બનાવવાની તાકાત હોત તો મેં મારા ભાઈઓને જ સુપરસ્ટાર ન બનાવ્યા હોત? મારી સાથે કેટલીય નવી હિરોઈનોએ કામ કર્યુ છે. એમાંથી કેટલી સુપરસ્ટાર બની? મારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે કેટરીના કૈફ આજે જે સ્થાન પર પહોંચી છે એ પોતાના દમ પર, પોતાની મહેનતથી પહોંચી છે.’

સલમાનની દલીલ તાર્કિક છે. સો વાતની એક વાત. સલમાન અને કેટરીના બન્નેનું નસીબ જોરમાં છે. એ બન્નેનો પારસ્પરિક લગ્નયોગ જોર કરે છે કે નહીં એ તો અલ્લાહ જાણે.

શો-સ્ટોપર

‘એક થા ટાઈગર’ના પાર્ટ-ટુ અને પાર્ટ-થ્રી બને તો એનાં ટાઈટલ શું હોઈ શકે? ‘એક હૈ ટાઈગર’ અને ‘એક હોગા ટાઈગર’!

૦૦૦

Saturday, August 4, 2012

વાસનાનું ઘોડાપૂર કે આત્માની વેદના?


       દિવ્ય ભાસ્કર  રવિવાર પૂર્તિ  ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ 

સ્લગઃ મલ્ટિપ્લેક્સ

માર્લોન બ્રાન્ડોને ચમકાવતી ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ રિલીઝ થઈ ત્યારે એમાં સેક્સનું તદ્દન ઉઘાડું અને આંચકાજનક ચિત્રણ જોઈને યુરોપ-અમેરિકામાં જોરદાર હોબાળો મચી ગયો હતો. આજે ત્રીસ વર્ષ પછી આ એક ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાય છે.

Marlon Brando and Maria Schneider in Last Tango in Paris

જુ હમણાં મહેશ ભટ્ટ ‘બિગ બોસ’ના ઘરમાં સની લિઓનીને મળવા ગયા હતા અને લો, એને ચમકાવતી ફિલ્મ ‘જિસ્મ-ટુ’ આ શુક્રવાર રિલીઝ થઈ પણ ગઈ. સનીને જે ત્વરાથી મિડીયા દ્વારા અને અન્ય રીતે સ્વીકૃતિ મળી એ કૌતુકભર્યું છે. એક પોર્ન સ્ટાર ભલે મેઈનસ્ટ્રીમ સિનેમાની હિરોઈન બની ગઈ, પણ સવાલ એ છે કે મેઈનસ્ટ્રીમ સિનેમા કેટલી હદે પોર્નોગ્રાફિક બની શકે?

આજે વાત કરવી છે એક એવી ફિલ્મની જેમાં સેક્સનું ચિત્રણ એટલું ઉઘાડું અને આંચકાજનક હતું કે યુરોપઅમેરિકામાં જબરદસ્ત હોબાળો મચી ગયો હતો. એ ફિલ્મ છે, ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’. બર્નાર્ડો બર્ટુર્ચી નામના ઈટાલિયન ફિલ્મમેકરે બનાવેલી આ ફિલ્મ ૧૯૭૨માં રિલીઝ થઈ હતી. સર્વકાલીન મહાનતમ અભિનેતાઓમાં સ્થાન પામતા માર્લોન બ્રાન્ડો આ ફિલ્મના હીરો હતા. મારિયા સ્નાઈડર નામની નવીસવી છોકરી હિરોઈન બનેલી. આ ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર બર્નાર્ડોને ખુદની સેક્સ્યુઅલ ફેન્ટસીમાંથી આવ્યો હતોઃ એક ખૂબસૂરત અજાણી યુવતી મને રસ્તા પર મળી જાય છે, અમે એકબીજાનું નામ પણ જાણતા નથી, પણ તોય અમારી વચ્ચે કામાવેગથી ભડકતો સંબંધ વિકસી જાય છે. બસ, ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ની આ જ વાર્તા છે.



માર્લોન બ્રાન્ડો એક આધેડ વયના અમેરિકન છે, જેમની પત્નીએ અણધારી આત્મહત્યા કરી લીધી છે. શોકમગ્ન બ્રાન્ડોનો ભેટો પોતાનાથી અડધા કરતાંય ઓછા ઉંમરની મારિયા સાથે થાય છે. અઠવાડિયાદસ દિવસમાં મારિયાના લગ્ન એના ચક્રમ જેવા મુગ્ધ પ્રેમી સાથે થઈ જવાના છે, છતાંય એ બ્રાન્ડો સાથે સંબંધ બાંધીને એની સાથે રહેવા લાગે છે. બન્ને વચ્ચે શરૂઆતથી ચોખવટ થઈ છેઃ આપણે એકબીજાનું નામ પણ નહીં પૂછવાનું, ન એકમેકની પર્સનલ લાઈફ વિશે કંઈ જાણવાની કોશિશ કરવાની. આપણી વચ્ચે ફક્ત સેક્સનો સંબંધ રહેશે, બસ. વાર્તાનો પ્રવાહ આગળ વધતો વધતો એક જીવલેણ અંત પર અટકે છે.

Bernardo Bertolucci, director - writer
ફિલ્મ રિલીઝ થતાં જ હોહા થઈ ગઈ.  માર્લોન બ્રાન્ડો જેવા પીઢ અદાકારની ફિલ્મ પાસેથી આટલી નગ્નતા અને સેક્સ્યુઅલ વાયોલન્સની અપેક્ષા કોણે રાખી હોય? ફિલ્મનું ખાસ કરીને એક ચોક્કસ દશ્ય અતિ વિવાદાસ્પદ બન્યું હતું. એનલ સેક્સ દર્શાવતા આ લાંબા સીનમાં બ્રાન્ડો મારિયા પર લગભગ બળાત્કાર કરે છે. ‘ટાઈમ’ અને ‘ન્યુઝવીક’ બન્નેએ આ ફિલ્મ પર કવરસ્ટોરી કરી. ‘પ્લેબોય’ મેગેઝિને બ્રાન્ડો અને મારિયાનાં નગ્ન સંવનન દશ્યોને ફોટો-સ્પે્રડ તરીકે ચમકાવ્યાં. ‘ટાઈમે’ લખ્યુંઃ ‘જે દર્શકને આ ફિલ્મ જોઈને આઘાત ન લાગે, ગલગલિયા ન થાય, ઘૃણા ન પામે કે એનું લોહી ન ઊકળે તો એ નક્કી માનસિક રીતે બીમાર હોવાનો.’ આ ફિલ્મ જોતી વખતે સારાં ઘરની સ્ત્રીઓને રીતસર ઊલટી થાય છે એવા મતલબના રિપોર્ટસ અખબારોમાં છપાતા. કોઈએ લખ્યુંઃ આ પોર્નોગ્રાાફી જ છે, એને માત્ર કળાનું મહોરું પહેરવી દેવામાં આવ્યું છે, એટલું જ.

બીજા બધા તો ઠીક, ખુદ બ્રાન્ડો અને મારિયા પોતે આ પણ ફિલ્મમેકર બર્નાર્ડો પર ભડકી ઉઠ્યાં હતાં. મારિયાએ બખાળા કાઢ્યાંઃ ‘પેલો એનલ સેક્સવાળો સીન સ્ક્રિપ્ટમાં હતો જ નહીં. મારે ખરેખર તો શૂટિંગ વખતે જ મારા એજન્ટને અને વકીલનો સંપર્ક કરવાની જરૂર હતી. માર્લોને મને સમજાવેલી કે મારિયા, બહુ ટેન્શન ન લે. ઈટ્સ જસ્ટ અ મુવી... એ સીનમાં અફકોર્સ, બ્રાન્ડો માત્ર અભિનય કરતા હતા, પણ મારી ચીસો અને આંસુ સાચાં હતાં. એ વખતે મને એવુ ફીલ થતું હતું કે જાણે બ્રાન્ડો અને બર્નાર્ડો બન્ને મારા પર રેપ કરી રહ્યા છે.’

માર્લોન બ્રાન્ડોએ ખુદ જ્યારે ફિલ્મને સ્ક્રીન પર જોઈ ત્યારે હેબતાઈ ગયા હતા. એમણે કલ્પના કરી નહોતી કે આ ફિલ્મ આટલી તીવ્ર અસર પેદા કરશે. બ્રાન્ડોએ એ પછી બર્નાર્ડો સાથે પંદર વર્ષ સુધી બોલવાનો વહેવાર પણ નહોતો રાખ્યો! ઈટાલીમાં બર્નાર્ડો પર કેસ ચાલ્યો. એમને સજા થઈ અને ફિલ્મની તમામ પ્રિન્ટ્સનો નાશ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. વર્ષો પછી ઈટાલીમાં જ્યારે સેન્સરશિપ કમિશનને બરખાસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું ત્યારે ફિલ્મની ઓરિજિનલ કોપી ચમત્કારિક રીતે પ્રગટી. ફિલ્મને કાપકૂપ કરી નવેસરથી રિલીઝ કરવામાં આવી.

‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’નું આ એક પાસું થયું. એનું બીજું અને તદ્દન વિરુદ્ધ પાસું એ છે કે આજે ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ એક ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાય છે. ઓલટાઈમગ્રેટ ફિલ્મોની સૂચિ બને ત્યારે તેમાં આ ફિલ્મ હંમેશાં હકથી સ્થાન પામે છે!


Roger Ebert, film critic
હોલીવૂડમાં રોજર ઈબર્ટ નામના વિવેચકે લખેલા ફિલ્મ રિવ્યુઝને દાયકાઓથી ખૂબ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે. રોજર ઈબર્ટ સાચા અર્થમાં સિનેમાના વિદ્વાન છે. ફિલ્મ પહેલીવાર રિલીઝ થઈ એ જ વખતે લાલચોળ વિવાદોના માહોલની વચ્ચે એમણે લખ્યું હતુંઃ ‘આ ફિલ્મ સેક્સ વિશેની છે જ નહીં. સેક્સ તો અહીં માત્ર એક માધ્યમ છે. અહીં હીરો ગિલ્ટથી, પોતાની જાત પ્રત્યેના ધિક્કારથી એટલી હદે છટપટાઈ રહ્યો છે કે એ સૌથી નાજુક અને અંગત ગણાય એવી સેક્સની ક્રિયા પણ ખુદને પીડા આપવા માટે કરે છે. લોકો કહ્યા કરે છે કે આ ફિલ્મમાં છોકરીને અબળા બતાવી છે, હીરો એના પર અત્યાચાર કરે છે વગેરે. હું એવું નથી માનતો. અહીં અત્યાચાર હીરો પોતાની જાત પર કરે છે. છોકરી તો માત્ર એક સાક્ષી છે. એણે હજુ જિંદગી જોઈ જ નથી. વેદના શું છે એની પણ એને પૂરી ખબર પણ નથી.... પણ માર્લોન બ્રાન્ડોને ખબર છે કે વેદના શું છે, બર્નાર્ડો બર્ટુચીને ખબર છે કે વેદના શું છે અને તેથી જ તેઓ આવી માતબર ફિલ્મ બનાવી શક્યા છે.’

ફિલ્મના એક દશ્યમાં માર્લોન બ્રાન્ડો પોતાની પત્નીના મૃતદેહ પાસે વિલાપ કરતાં કરતાં પ્રલાપ કરે છે. એમાં પત્ની પ્રત્યેનો પ્રેમ અને ધિક્કાર બન્ને છલકાય છે. એક વાર જુઓ તો કદી ન ભુલી શકાય એવો અદભુત અભિનય બ્રાન્ડોએ આ સીનમાં કર્યો છે. વિશ્વસિનેમાના શ્રેષ્ઠ મોનોલોગ્સ (એકોક્તિઓ)માં આ દશ્ય સ્થાન પામે છે. સપાટી પરથી ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ એક સેક્સપ્રચુર વિકૃત ફિલ્મ લાગી શકે, પણ ખરેખર તો એ ખાલીપાની, જખ્મી થઈ ગયેલા આત્માની, અપરાધભાવની અને એકલતાની વાત કરે છે. વિવાદો શમ્યા પછી આ ફિલ્મ ધીમે ધીમે વખણાવા લાગી ત્યારે લાગતું હતંુ પશ્ચિમની મેઈનસ્ટ્રીમ ફિલ્મોમાં હવે ગ્રાાફિકલ સેક્સને પરિપક્વ કથાનકના ભાગ રૂપે પેશ કરવાનો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ જશે. જોકે એવું બન્યું નહીં.

સની લિઓની જેવી ‘ડેરિંગબાજ’ પર્ફોર્મરને લઈને સેક્સપ્રચુર પણ અર્થપૂર્ણ અને ઊંડાણવાળી ફિલ્મો બને તો એનું ‘પોર્નીવૂડ’થી બોલીવૂડમાં આવવું સાર્થક ગણાય. નહીં તો પછી ‘જિસ્મ’ પાર્ટ થ્રી-ફોર-ફાઈવ તો છે જ.      

શો-સ્ટોપર


સની લિઓનીને મેં પહેલી વાર જોઈ ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર મને એ આવેલો કે આટલી ક્યુટ છોકરીએ પોર્ન ફિલ્મોમાં શા માટે કામ કરવું જોઈએ?


 - રંદીપ હૂડા (એક્ટર)  

Friday, August 3, 2012

લગ્નબંધન કે રક્ષાબંધન?


ચિત્રલેખા  અંક તા. ૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨

કોલમઃ વાંચવા જેવું 





થેલેસીમિયા  બાળકોના લોહી તરસ્યા રાક્ષસ સામે લડતાં બાળકોનાં સંગ્રામની કથાઓ.

આજના પુસ્તકની આ કેચલાઈન છે. આખા પુસ્તકનો સાર આ એક વાક્યમાં સમાઈ જાય છે. આજે શિક્ષણ વધ્યું છે, લોકોની જાણકારી વધી છે, પણ કોણ જાણે કેમ સમાજમાં થેલેસીમિયા વિશે જોઈએ એટલી જાગૃતિ ફેલાઈ નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં થેલેસીમિયાને કેન્દ્રમાં રાખીને ‘આશાકિરણ’ જેવું પુસ્તક લખાય અને લોકો સામે આવે એ મજાની વાત છે. પુસ્તકનું સ્વરુપ વાર્તાસંગ્રહનું છે. જુદી જુદી ૨૧ વાર્તાઓમાં લોહીના આ ગંભીર રોગને કારણે માત્ર રોગીના જીવનમાં જ નહીં, બલકે એના આખા પરિવારમાં પેદા થતી જટિલ પરિસ્થિતિઓનું સંવેદનશીલ ચિત્રણ થયું છે.

‘ખુશી’ વાર્તામાં દમયંતી નામની સ્ત્રીના દીકરાને થેલેસીમિયાનો રોગ લાગુ ડિટેક્ટ થાય છે ત્યારે અવળી કમાણી કરતા પોતાના પતિને એ સંભળાવે છેઃ ‘આ તમારી કાળી કમાણીનું ફળ મળ્યું છે. કેટલાંયની આંતરડી કકળાવી હશે તે ભગવાને આપણને આ દુખ ભોગવવાની સજા કરી છે.’

વૈજ્ઞાનિક સચ્ચાઈ જોકે જુદી છે. પતિદેવ ભ્રષ્ટાચાર કરતા ન હોત તો પણ સંભવતઃ સંતાનને થેલેસીમિયા થાત, કારણ કે આ એક વારસાગત રોગ છે. એના માટે મા અને બાપ બન્ને જવાબદાર છે. થેલેસીમિયાના દર્દીના શરીરમાં હીમોગ્લોબિનનું ઉત્પાદન ઓછ  અને વિકૃત થાય છે. હીમોગ્લોબિનનું કામ છે, લોહીના લાલ કોષોમાં રહીને પ્રાણવાયુનું વહન કરવામાં મદદરૂપ થવાનું. થેલેસીમિયાના દર્દીના શરીરમાં પ્રાણવાયુ વહનની ક્ષમતા ઘટે છે. વળી લાલ કોષો નાના બને છે. તેની આવરદા પણ સામાન્ય લાલ કોષો કરતાં ઓછી હોય છે ૧૨૦ દિવસને બદલે ૪૦ થી ૬૦ દિવસ. આમ, હીમોગ્લોબિનની શૃંખલા નબળી પડવાને કારણે આવાં બાળકો અને રોગીઓને વારંવાર લોહી ચડાવીને જીવાડવાં પડે છે.

‘ખુશી’ વાર્તામાં જ વર્ષો પછી ખુશી નામની યુવતી દમયંતીના દીકરા દર્શિલ સાથે લગ્ન કરવા માગે છે. દર્શિલ થેલીસીમિયા મેજર છે. ખુશી ખુદ  થેલીસીમિયા માઈનર છે. ખુશીનો ડોક્ટર એને સ્પષ્ટપણે કહે છેઃ ‘લગ્ન પછી તું પ્રેગનન્ટ થા અને ગર્ભ જો થેલેસીમિયા માઈનર હોય તો કશું જ જોખમ નથી, પણ જો ગર્ભ થેલેસીમિયા મેજર હશે તો સમયસર અને કાનૂની રીતે ગર્ભપાત કરાવી લેવો પડશે. એ વખતે કોઈ લાગણીવેડા નહીં ચાલે!’



આ મેજર અને માઈનર શું છે? માઈનર એટલે સાદી ભાષામાં, વાહક. જો મા કે બાપ બેમાંથી કોઈ એક થેલેસીમિયાનું લક્ષણ ધરાવતું ન હોય, પણ બીજ  થેલેસીમિયા વાહક હોય તો બાળક પણ થેલેસીમિયા માઈનર બને છે. થેલેસીમિયા માઈનર એક કાયમી પરિસ્થિતિ છે, પણ આવી વ્યક્તિને સામાન્યપણે કોઈ દવા કે સારવારની જરૂર પડતી નથી. પતિપત્ની બન્ને માઈનર હોય તો સંતાન નોર્મલ હોઈ શકે, માઈનર હોય શકે કે મેજર પણ હોઈ શકે. લગ્નવાંચ્છુ તેમજ  સંતાનવાંચ્છુ આ મેજર-માઈનર-નોર્મલનાં જદાં જદાં કોમ્બિનેશન્સ અને તેનાં પરિણામો ખાસ સમજી લેવાં જોઈએ.



ભારતમાં સિંધી, પંજાબી, લોહાણા, ભાનુશાળી, ઠક્કર વગેરે કોમમાં થેલેસીમિયા માઈનરનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે. પોતાને થેલેસીમિયા છે કે કેમ એની તપાસ અપરિણિત અવસ્થામાં જ થઈ જવી જોઈએ. જન્મકુંડળી તપાસવાને બદલે છોકરાછોકરીના લોહીની ચકાસણી થવી અનેકગણી વધારે મહત્ત્વનું છે. લેખક લખે છેઃ ‘થેલેસીમિયાની તપાસ કરાવો, જો બેમાંથી એક થેલેસીમિયા માઈનર હોય તો લગ્નબંધન, નહીં તો રક્ષાબંધન!’

‘વિદિશા’ નામની વાર્તામાં ઊભું થતું પરિસ્થિતિનું છળ જઓ. અહીં ન્કયાના પિતા પ્રખર જ્યોતિષ છે, છોકરાના પરિવારમાં બબ્બે ડોક્ટર છે અને છતાં એમને ત્યાં થેલેસીમિયા મેજર સંતાન પેદા થાય છે. શા માટે? કારણ કે પતિને ખબર જ નહોતી કે પત્નીની માફક પોતે પણ થેલેસીમિયાનો વાહક છે!

મહેિને એકથી બે વાર લોહી ચડાવવાનું કામ કેટલું વિકટ હોય છે એ સમજી શકાય એવું છે. શહેરોમાં અને સંપન્ન પરિવારમાં હજય ઠીક છે, પણ ગામડાંના ગરીબ પરિવારમાં જ્યારે થેલેસીમિયા મેજર બાળક અવતરે છે ત્યારે પ્રશ્નોનો પાર રહેતો નથી. આ રોગની કોઈ દવા નથી. એ મટતો પણ નથી. આજીવન રક્તદાનનો ટેકો લેવો પડે છે. લેખક કહે છેઃ ‘થેલેસીમિયા બાળકોને બે માતાની જરૂર પડે છે. એક જન્મદાતા, જે દૂધ પાઈને તેને ઉછેરે છે. બીજી રક્તદાતા સેવા, જે તેમને રક્ત આપીને જીવાડે છે.’ સતત અને વારે વારે લાહી ચડાવતા રહેવાથી જે કોમ્પ્લીકેશન્સ ઊભાં થાય છે એ તો લટકામાં. હા, બોનમેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થકી થેલેસેમીયામાંથી મુક્તિ મળી શકે ખરી, પણ સવાલ એ છે કે આવી ખર્ચાળ અને જટિલ વિધિ કરાવી શકનારા કેટલાં?



લેખક મહેશ ત્રિવેદી સ્વયં શતકવીર રક્તદાતા છે અને આ દિશામાં જાગૃતિ ફેલાવવા માટે લગભગ ત્રણ દાયકાથી કાર્યરત છે. આ વાર્તાઓ એમના અનુભવો અને સંશોધનોના નીચોડ સમાન છે. આ કહાણીઓમાં માત્ર વ્યથા અને પીડા નથી, બલકે થેલેસીમિયાના દર્દીઓનો જીવન જીવવાનો જસો અને આશા પણ શબ્દસ્થ થયા થયા છે. દેખીતું છે કે નવલિકાના ચુસ્ત સાહિત્યિક માપદંડો અહીં લાગુ પાડવાના ન હોય. એ પ્રકારનું સાહિત્યસર્જન કરવાનો લેખકનો આશય પણ નથી.  ધૂની માંડલિયાએ પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે એમ, આ પુસ્તક તો થેલેસીમિયા વિશેનું શબ્દબદ્ધ જાગૃતિ અભિયાન છે.

બેશક, એક ખૂબ ઉપયોગી પુસ્તક.    ૦ ૦ ૦

 આશાકિરણ 



લેખકઃ મહેશ ત્રિવેદી
પ્રકાશકઃ ડો. કુંજબાળા ત્રિવેદી,
જૈન નગર કોર્નર, સંજીવની માર્ગ, પાલડી, અમદાવાદ૭
 ફોનઃ (૦૭૯) ૨૬૬૫ ૨૫૪૮
 કિંમતઃ  રૂ. ૧૬૨ /
 પૃષ્ઠઃ ૧૫૦